Chấm dứt độc quyền nhập khẩu vàng miếng là tín hiệu tích cực trong chính sách quản lý thị trường, song bài toán đặt ra không chỉ là mở cửa, mà còn là mở thế nào để tránh hình thành nhóm lợi ích mới, không để giá vàng tiếp tục bị “thổi” lên bởi những cái bắt tay kín đáo.
Mới đây, ông Đào Xuân Tuấn, Cục trưởng Quản lý Ngoại hối cho biết, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đã hoàn tất dự thảo sửa đổi Nghị định 24. Một trong những thay đổi quan trọng là việc chấm dứt độc quyền sản xuất vàng miếng. Ngoài SJC, một số thương hiệu khác nếu đáp ứng đủ điều kiện sẽ được phép tham gia sản xuất. Điều này tạo thêm lựa chọn cho người dân, đồng thời buộc thị trường phải vận hành theo hướng cạnh tranh hơn.
Tăng tính cạnh tranh cho thị trường
Ông Đào Xuân Tuấn cho biết, từ khi Nghị định 24 được ban hành năm 2012, NHNN là đơn vị duy nhất có quyền sản xuất vàng miếng. Cơ quan này đã chọn SJC làm thương hiệu vàng miếng quốc gia, thay thế cho chín thương hiệu trước đó. Các ngân hàng buộc phải dừng huy động vàng và đóng cửa toàn bộ sàn giao dịch vàng.
Sau hơn 10 năm vận hành theo cơ chế này, những hạn chế bắt đầu hiện rõ. Mạng lưới kinh doanh vàng miếng thu hẹp nhanh chóng. Từ hơn 12.000 điểm giao dịch trước đây, hiện cả nước chỉ còn khoảng 2.600 điểm thuộc 38 ngân hàng và doanh nghiệp. Trong suốt thời gian dài, NHNN không cấp thêm giấy phép sản xuất hay cho phép nhập khẩu vàng nguyên liệu.
Tuy nhiên, thực tế thị trường cho thấy, chính sách độc quyền này đã tạo ra một thị trường vàng có nhiều bất cập. Giá vàng trong nước thường xuyên cao hơn thế giới từ 10 - 20 triệu đồng/lượng, có thời điểm lên tới hơn 22 triệu đồng/lượng (tháng 5/2024). Trong khi đó, người dân không có lựa chọn nào khác ngoài việc mua vàng SJC.
Việc thị trường không có cạnh tranh và sự chênh lệch giá phi lý đã vô tình kích thích đầu cơ, thao túng, đầu tư ngắn hạn, gây rối loạn tâm lý người tiêu dùng, làm gia tăng nhu cầu tích trữ vàng. Vì vậy, các điều chỉnh sắp tới được kỳ vọng sẽ khơi thông nguồn cung và tăng sức cạnh tranh trên thị trường. Khi nhiều thương hiệu được phép sản xuất, khoảng cách giá giữa các loại vàng miếng sẽ thu hẹp. Đây là một thay đổi quan trọng, bởi chênh lệch giá đã góp phần tạo ra tâm lý đầu cơ kéo dài. Khi thị trường có thêm nguồn cung chính thức, nguy cơ bị thao túng cũng giảm.
Tuy nhiên, việc chấm dứt độc quyền không đồng nghĩa với thả nổi hoàn toàn. Dự thảo sửa đổi Nghị định 24 đã đề xuất điều kiện cụ thể đối với các đơn vị muốn tham gia sản xuất vàng miếng. Doanh nghiệp phải có vốn điều lệ ít nhất 1.000 tỷ đồng và ngân hàng là 50.000 tỷ đồng. Tất cả các đơn vị này phải đang có giấy phép kinh doanh mua bán kim loại quý do NHNN cấp, đồng thời không vi phạm quy định hoặc đã hoàn tất khắc phục nếu từng bị xử phạt.
Hiện tại, cả nước có 38 ngân hàng và doanh nghiệp được cấp phép kinh doanh vàng miếng. Tuy nhiên, xét theo quy mô vốn điều lệ, chỉ có một số doanh nghiệp đầu ngành đáp ứng mức vốn 1.000 tỷ đồng trở lên, gồm PNJ, DOJI và SJC. Về phía ngân hàng, những cái tên đủ điều kiện gồm Vietcombank, VPBank, Techcombank, BIDV, MB, VietinBank và Agribank.
Nêu quan điểm về những thay đổi của NHNN, ông Huỳnh Trung Khánh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Kinh doanh vàng Việt Nam, đánh giá các quy định mới trong dự thảo sẽ giúp tháo gỡ những ràng buộc khiến thị trường vàng bị bóp méo trong suốt thời gian qua. Tuy nhiên, bên cạnh sự thuận lợi, vẫn còn những thực tế đáng lưu ý.
Cũng theo ông Khánh, trước đây, Công ty SJC đã đưa ra thị trường hơn 20 triệu lượng vàng, chiếm đến 95% thị phần, khiến vàng miếng SJC có tính thanh khoản cao, được số đông nắm giữ. Đây sẽ là trở ngại không nhỏ cho các đơn vị mới được cấp phép sản xuất vàng miếng trong thời gian tới. Họ sẽ phải xây dựng lòng tin thị trường từ con số không, trong khi thương hiệu SJC đã có chỗ đứng sâu rộng.
Ở một góc nhìn khác, có ý kiến cho rằng, theo định hướng từ cơ quan quản lý, sẽ chỉ có “một vài” đơn vị được cấp quyền nhập khẩu. Tuy nhiên, điểm mấu chốt “một số tổ chức” thì bao nhiêu là đủ, và được lựa chọn theo tiêu chí nào? Liệu việc mở thêm quyền nhập vàng cho vài doanh nghiệp lớn có dẫn tới hình thành một “liên minh" thao túng giá, chia nhau thị phần và tiếp tục duy trì khoảng cách giá trong nước, thế giới như một “đặc quyền”?
Không để lặp lại những hạn chế cũ
Lo ngại về những bất ổn trên thị trường vàng là hoàn toàn có cơ sở, nhất là khi thực tế cho thấy, dù chịu sự giám sát chặt chẽ từ Nghị định 24 trong suốt hơn một thập kỷ qua, các hành vi tiêu cực trên thị trường vàng vẫn diễn ra. Mới đây, kết luận thanh tra của NHNN đã phơi bày hàng loạt vi phạm nghiêm trọng trong hoạt động kinh doanh vàng tại sáu doanh nghiệp và ngân hàng lớn, bao gồm SJC, DOJI, PNJ, Bảo Tín Minh Châu, TPBank và Eximbank. Danh sách này cho thấy, sai phạm không nằm ở ngoại vi mà xảy ra ngay tại những đơn vị nắm giữ thị phần đáng kể nhất thị trường.
Cụ thể, tại SJC, Tổng giám đốc tự quyết giá vàng mà không có quy trình kiểm soát, tiềm ẩn rủi ro lớn khi nắm thị phần chi phối; DOJI kinh doanh vàng trên app, website khi chưa được cấp phép, lập chứng từ sai mẫu và có dấu hiệu trốn thuế qua giao dịch cá nhân; PNJ vi phạm báo cáo, hóa đơn, nhãn hàng hóa và phòng chống rửa tiền; Bảo Tín Minh Châu sai phạm về thương mại điện tử, thiếu minh bạch trong vận chuyển và bảo mật thông tin.
Tại các ngân hàng, Eximbank bị phát hiện để nhân viên tiếp tay giao dịch “khống”, sai lệch doanh số lớn. TPBank giữ hộ vàng không niêm phong, để cá nhân giao dịch lặp lại trong ngày với doanh số hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm.
Do vậy, nếu thị trường được trao cho vài doanh nghiệp lớn, nguy cơ hình thành một nhóm kiểm soát mới là hoàn toàn có thể xảy ra. Khi các đơn vị nhập khẩu được quyền kiểm soát nguồn cung, yếu tố then chốt tác động đến giá, thì chỉ cần thiếu giám sát, thị trường có thể lặp lại vòng xoáy thao túng cũ.
Muốn tránh tình trạng này, điều tối quan trọng là phải thiết lập một cơ chế kiểm soát công khai, minh bạch: từ hạn mức (quota) nhập khẩu, giá phân phối, đến hệ thống đại lý. Đồng thời, cơ quan quản lý cần sẵn sàng can thiệp thị trường khi phát hiện dấu hiệu bất thường về giá. Một thị trường lành mạnh không thể dựa vào lòng tin, mà phải đặt trên nền tảng pháp lý và giám sát hiệu quả.
Đồng quan điểm, PGS, TS Nguyễn Hữu Huân, Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh cho rằng, trước đây từng có lo ngại rằng nhập khẩu vàng sẽ gây áp lực lên tỷ giá. Tuy nhiên, trong dự thảo mới, NHNN đã quy định rõ hạn mức (quota) cho từng thời kỳ. Cách làm này không chỉ giúp chủ động trong quản lý nguồn ngoại tệ mà còn hạn chế tác động đến tỷ giá.
Ông Huân lý giải, nếu để doanh nghiệp tự do nhập khẩu không theo quota thì mới đáng lo ngại, sẽ khiến việc kiểm soát khối lượng và dòng tiền trở nên rất khó khăn. Còn với cách tiếp cận hiện nay, NHNN có thể dựa vào thặng dư cán cân thanh toán để tính toán lượng vàng được nhập. Khi cán cân thâm hụt, việc tạm dừng nhập khẩu là hoàn toàn khả thi.
Bổ sung góc nhìn về cải cách thị trường vàng, TS Lê Xuân Nghĩa, chuyên gia kinh tế đề xuất tham khảo mô hình sàn giao dịch vàng vật chất. Trong đó, các doanh nghiệp và ngân hàng được cấp phép nhập khẩu vàng sẽ đưa vàng lên sàn để giao dịch với nhau, hoàn toàn không có giao dịch cá nhân. Giá trên sàn sẽ được tính theo giá thế giới cộng với chi phí nhập khẩu, được niêm yết công khai.
Điều này giúp tạo ra sự liên thông giữa giá vàng trong nước và quốc tế, giảm chênh lệch bất hợp lý, đồng thời chống lại khả năng thao túng giá từ một vài doanh nghiệp lớn. Quan trọng hơn, NHNN có thể kiểm soát chặt chẽ được cả dòng ngoại tệ và khối lượng vàng nhập khẩu. Ngoài ra, đã đến lúc Việt Nam cần xem xét loại bỏ sự phân biệt giữa vàng miếng và vàng nhẫn, bởi nó không phù hợp thực tiễn thị trường quốc tế.
Bên cạnh chính sách, các chuyên gia cũng cho rằng, giá vàng tăng mạnh thời gian qua không chỉ phản ánh nhu cầu trú ẩn tài sản, mà còn cho thấy sự thiếu kênh đầu tư hấp dẫn, an toàn trong nền kinh tế. Nếu chỉ siết chặt đầu cơ mà không mở lối cho dòng vốn chảy vào sản xuất, trái phiếu doanh nghiệp, cổ phiếu lành mạnh… thì người dân vẫn sẽ chọn vàng như "phao cứu sinh" tài chính. Cùng với đó, cần tăng cường truyền thông định hướng, để người dân hiểu rằng vàng không phải là kênh đầu tư sinh lời ổn định và bền vững. Thị trường cần những nghị định, cần cả cơ chế minh bạch, để mỗi lần giá vàng nhấp nháy, người dân không phải đoán xem ai đang nắm "cán cân" phía sau.
