Với những định hướng cụ thể, Luật Thủ đô (sửa đổi) lần này tạo lập khung chính sách để Hà Nội không chỉ có sức “thu hút”, mà còn có sức “lan tỏa”, góp phần phát huy lợi thế từng địa phương, thúc đẩy chất lượng tăng trưởng toàn Vùng.
Luật Thủ đô (sửa đổi) là bước tiến quan trọng nhằm thể chế hóa tinh thần Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới.
Thực tiễn những năm qua cho thấy, dù đã có quy định về Vùng Thủ đô trong Luật Thủ đô 2012 và tiếp tục được kế thừa, phát triển trong Luật Thủ đô 2024, song hoạt động liên kết vẫn chưa thật sự hiệu quả. Theo Báo cáo đánh giá thi hành Luật Thủ đô số 39/2024/ QH15 của Bộ Tư pháp, việc triển khai quy hoạch liên kết vùng gặp khó khăn do khác biệt về nguồn lực giữa các địa phương và đặc biệt là thiếu cơ chế điều phối đồng bộ, ràng buộc trách nhiệm.
Các dự án hạ tầng liên vùng như giao thông, xử lý ô nhiễm môi trường thường triển khai manh mún, thiếu sự thống nhất về quy hoạch và phân chia lợi ích. Kết quả là Hà Nội phải chịu áp lực lớn về ùn tắc giao thông, ô nhiễm không khí và nước, trong khi các tỉnh lân cận chưa phát huy hết tiềm năng làm đô thị vệ tinh, chia sẻ chức năng.
Với tầm nhìn 100 năm, Thủ đô Hà Nội có vị thế trung tâm dẫn dắt cả Vùng bằng mô hình “chùm đô thị đa cực - đa trung tâm”, kết nối bằng hệ thống giao thông tốc độ cao và định hướng phát triển đô thị theo giao thông công cộng (TOD). Bởi vậy, cần một tư duy đột phá để khắc phục những hạn chế đã tồn tại nhiều năm qua trong liên kết vùng. Phó Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội Trần Quang Tuyên nhận định: “Hà Nội không thể tự giải quyết hết các vấn đề của thành phố nếu thiếu sự liên kết vùng và các công cụ pháp lý vượt trội”.
Điểm mới trong mối liên kết vùng đó là xác định rõ cơ chế phối hợp toàn diện của sáu địa phương trong Vùng, từ hạ tầng giao thông, hạ tầng kỹ thuật dùng chung (nước sạch, thoát nước, xử lý chất thải, năng lượng), liên kết kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường đến kiểm soát an toàn thực phẩm.
Luật còn hướng tới tạo lập nền tảng thể chế đủ mạnh để Thủ đô phát triển bền vững, chủ động hơn trong quản trị. Việc thành lập Quỹ Phát triển vùng Thủ đô theo mô hình quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách là điểm đột phá mới, với nguồn ngân sách từ Trung ương, ngân sách của Hà Nội và các tỉnh, huy động vốn xã hội. Quỹ ưu tiên đầu tư các dự án liên vùng về giao thông, hạ tầng quan trọng, xử lý ô nhiễm môi trường, ứng phó thiên tai.
Dự thảo luật xác định cho phép Hà Nội chủ trì, điều phối các chương trình, dự án liên kết với cơ chế chia sẻ nguồn lực và trách nhiệm rõ ràng hơn. Khi quy định liên kết và phát triển Vùng Thủ đô, cần bổ sung nguyên tắc chuyển từ tư duy xây dựng Hà Nội thành trung tâm thu hút sang Hà Nội là trung tâm lan tỏa - đây là quan điểm của đại biểu Quốc hội Tạ Văn Hạ (đoàn Đà Nẵng). Theo ông Hạ, nếu không chú ý, Hà Nội sẽ trở thành “thỏi nam châm” quá mạnh, gây ra sự mất cân bằng.
Đại biểu Quốc hội Leo Thị Lịch (đoàn Bắc Ninh) cho rằng, dự thảo Luật đã chuyển từ tư duy theo địa giới hành chính sang phát triển theo không gian kinh tế mở và xác định rõ vai trò trung tâm lan tỏa của Hà Nội; đồng thời thiết kế các cơ chế phối hợp liên vùng về quy hoạch, hạ tầng, môi trường, dịch vụ, cơ chế chia sẻ nguồn lực và ưu tiên đầu tư cho các dự án liên vùng.
Tuy nhiên, cần làm rõ hơn cơ chế phân chia lợi ích, trách nhiệm và xử lý vướng mắc giữa các địa phương. Tại hội nghị sơ kết việc thực hiện 6 nghị quyết của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế - xã hội 6 vùng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng đề xuất nghiên cứu, xác lập rõ hơn khái niệm “Vùng Thủ đô”; hoàn thiện cơ chế điều phối, trong đó có Quỹ phát triển vùng và cơ chế tài chính liên kết vùng, nhằm giải quyết hiệu quả các vấn đề môi trường, hạ tầng, nguồn lực.
Cần xác định rõ vai trò của Thủ đô trong Vùng sẽ không đơn thuần là “trung tâm” mà còn là “hạt nhân” dẫn dắt, tạo động lực tăng trưởng cho các địa phương. Với cơ chế mới, Hà Nội có điều kiện phát huy lợi thế về khoa học - công nghệ, tài chính, dịch vụ chất lượng cao; đồng thời hỗ trợ các tỉnh khai thác tiềm năng công nghiệp, nông nghiệp công nghệ cao, du lịch sinh thái.
Trong khi đó, các tỉnh trong vùng sẽ giảm áp lực đô thị hóa quá mức, hạn chế nhược điểm như thiếu hạ tầng đồng bộ, ô nhiễm do hoạt động sản xuất… nhờ chia sẻ chức năng, kết nối giao thông và các dự án xử lý môi trường chung. Với hành lang pháp lý mới, Luật Thủ đô (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ kiến tạo một không gian phát triển hài hòa, bền vững cho Vùng Thủ đô, tạo lợi thế để đẩy mạnh phát triển kinh tế-xã hội trong giai đoạn mới.
