Không gian trở thành nguồn lực chiến lược của Thủ đô. Từ “đơn cực tập trung” chuyển sang cấu trúc đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm theo tinh thần chỉ đạo của Bộ Chính trị tại Nghị quyết số 02-NQ/TW về xây dựng và phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới, đồng bộ với Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm đang được xác lập.
Nhiều năm qua, thành phố Hà Nội phải đối mặt với những “nút thắt”: Ùn tắc giao thông nghiêm trọng, ngập úng đô thị, ô nhiễm môi trường và quá tải hạ tầng. Một trong những nguyên nhân là do chúng ta mới khai thác không gian đơn chiều, chủ yếu khai thác mặt đất, phát triển theo chiều rộng trên mặt đất. Về vấn đề này, ông Đỗ Viết Chiến, nguyên Cục trưởng Cục Phát triển đô thị (Bộ Xây dựng) cho rằng, đây là cách phát triển đô thị theo kiểu “vết dầu loang”. Quỹ đất ngày càng khan hiếm, mật độ dân số cao trong khi không gian ngầm chưa được đầu tư tương xứng và không gian tầm thấp gần như chưa có khung chính sách rõ ràng. Việc tiếp tục mở rộng trên mặt đất không chỉ khó khả thi mà còn là nguy cơ phá vỡ bản sắc di sản, lấn chiếm không gian xanh và mặt nước. Tại lần sửa đổi này, Luật Thủ đô mở ra cách tiếp cận mới, hướng đi mang tính chiến lược, đó là tổ chức đô thị theo cấu trúc đa tầng, đa lớp.
Cấu trúc đa tầng là tổ chức không gian theo chiều thẳng đứng: Tầng ngầm (hạ tầng kỹ thuật, giao thông, chống ngập), tầng mặt đất (ưu tiên con người và sinh thái), tầng trên cao (phát triển mật độ cao và kinh tế mới). Cấu trúc đa lớp “chồng xếp” các giá trị: Lớp di sản - văn hóa (như Hoàng thành, Cổ Loa, phố cổ); lớp sinh thái (hành lang sông Hồng, sông Đuống, sông Đáy, sông Nhuệ, sông Tô Lịch, rừng Ba Vì); lớp kinh tế và số hóa (AI, Big Data, IoT, Digital Twin... hỗ trợ quản trị và tạo giá trị gia tăng).
Ông Nguyễn Trọng Kỳ Anh, Giám đốc Sở Quy hoạch-Kiến trúc Hà Nội cho biết, thành phố sẽ mở rộng không gian theo chiều cao và không gian ngầm, đồng thời giảm mật độ xây dựng, tăng diện tích cây xanh, mặt nước và không gian công cộng. Các khu vực di sản, mặt nước sẽ được quản lý chặt chẽ nhằm bảo đảm tính bền vững.
Lần đầu tiên, Luật Thủ đô đề cập khái niệm “không gian tầm thấp”. Đây là phần không gian trên mặt đất, mặt nước thuộc địa giới hành chính Thủ đô theo quy hoạch, được sử dụng cho mục đích quản lý, khai thác, sử dụng trong các hoạt động phát triển kinh tế-xã hội, quản lý đô thị, khoa học-công nghệ, giao thông thông minh gắn với bảo đảm quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Không gian tầm thấp nằm trong chiến lược chuyển đổi mô hình phát triển từ dàn trải sang cấu trúc không gian đa chiều.
Cùng với không gian tầm thấp, Hà Nội đang đặt mục tiêu tỷ lệ ngầm hóa khu vực nội đô đạt khoảng 40%. Không gian ngầm sẽ được phát triển theo hướng đa chức năng, tích hợp giao thông, bãi đỗ xe, hạ tầng thương mại và hạ tầng thoát nước, đặc biệt tại các khu vực phát triển theo mô hình TOD (phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng). Đây được xem là giải pháp quan trọng để giải quyết bài toán đô thị nén và nâng cao chất lượng sống. Không gian ngầm được quản lý với phân vùng chức năng rõ ràng, tuân thủ quy hoạch, cấp phép và thực hiện nghĩa vụ tài chính.
Luật Thủ đô (sửa đổi) không chỉ tạo hành lang pháp lý mà còn trao quyền cho thành phố chủ động thử nghiệm, thiết kế chính sách và huy động nguồn lực. Thành phố được trao quyền xây dựng cơ chế khai thác, thu phí và ưu đãi đầu tư, biến không gian ngầm thành nguồn lực phát triển mới. Mục tiêu ngầm hóa khoảng 40% khu vực nội đô, phát triển đa chức năng: Giao thông ngầm, bãi đỗ xe, thương mại, hạ tầng thoát nước, đặc biệt tại các khu TOD. Những “bể ngầm khổng lồ” chống ngập, hệ thống đường sắt đô thị sâu, hầm đi bộ kết nối... sẽ góp phần giải quyết đồng thời bài toán ùn tắc và ngập úng.
Kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam nhận định, cấu trúc đa tầng, đa lớp được quy định tại Luật Thủ đô là xương sống của đồ án Quy hoạch Tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm. Đa tầng là cách tiếp cận thông minh, không chỉ giúp Hà Nội có không gian phát triển, nhất là hạ tầng đô thị, mà còn là giải pháp xa hơn trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu và an ninh quốc phòng trong một thế giới đầy biến động như hiện nay. Đa lớp phản ánh cấu trúc không gian, có sự chồng xếp của ba lớp giá trị, lớp di sản, lớp đô thị hiện đại và lớp sinh thái.
Sự đồng bộ giữa Nghị quyết số 02-NQ/TW, Luật Thủ đô (sửa đổi) và Quy hoạch tổng thể tầm nhìn 100 năm tạo hệ thống hoàn chỉnh từ chiến lược đến triển khai thực tế. Việc khai thác không gian đa tầng, đa lớp không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn phản ánh tư duy mới, không gian phát triển đô thị thật sự trở thành nguồn lực. Khi có định hướng khai thác, quản lý hiệu quả, các không gian này sẽ góp phần giải quyết một số “nút thắt”, đồng thời bảo tồn bản sắc văn hiến, tạo động lực mới cho Thủ đô tăng trưởng.
