Toàn tỉnh hiện có bốn doanh nghiệp cao su quản lý gần 20.800 ha. Bên cạnh việc nâng cao năng suất cao su, các đơn vị quản lý đẩy mạnh tái canh, tận dụng quỹ đất theo hướng đa dạng hóa cây trồng, tăng giá trị trên cùng một đơn vị diện tích.
Một số xã, phường vùng cao tỉnh Quảng Ngãi đã tận dụng diện tích đất phù hợp của nông trường cao su để trồng xen chanh dây, cà-phê, cây ăn quả và một số cây ngắn ngày. Cách làm này không chỉ khai thác hiệu quả hơn quỹ đất của các nông trường mà còn tạo thêm sinh kế, tăng thu nhập cho người dân.
Chanh dây trĩu quả, xanh mướt giữa rừng cao su
Giữa những hàng cây cao su ở xã Đăk Tô, những giàn chanh dây xanh mướt phủ kín các khoảng đất trống. Những thân dây leo quấn quanh hệ thống trụ và giàn, vươn lên dưới tán cây cao su, tạo nên một mầu xanh nối tiếp giữa nông trường.
Tại thôn Tân Cảnh, anh Nguyễn Văn Thành thuê hơn 2,5 ha đất của Công ty trách nhiệm hữu hạn Cao su Kon Tum để trồng chanh dây. Hơn 4.000 gốc cây được xuống giống giữa các hàng cao su đang trong thời kỳ sinh trưởng. Trên những khoảng đất còn trống, anh dựng trụ bê-tông, làm giàn cho dây leo và lắp đặt hệ thống tưới tự động.
Sau hơn ba tháng chăm sóc, vườn chanh dây phát triển xanh tốt, nhiều cây đã ra hoa, kết trái. Dù là vụ đầu tiên, những quả chanh dây khá đồng đều, trái to, tròn, mở ra kỳ vọng về một vụ thu hoạch khả quan.
Anh Thành cho biết, tiền thuê đất nông trường là 7 triệu đồng/ha mỗi năm. Cùng với chi phí giống, phân bón và đầu tư hệ thống sản xuất khoảng 200 triệu đồng, mô hình đòi hỏi nguồn vốn ban đầu tương đối lớn nhưng kỳ vọng mang lại hiệu quả kinh tế cao.
“Năng suất bình quân đạt khoảng 20 tấn chanh dây/ha, riêng vụ đầu khoảng 15 tấn. Nếu giá bán khoảng 20 nghìn đồng/kg thì nguồn thu cũng khá ổn so với nhiều loại cây khác. Chanh dây khoảng hai tháng rưỡi có thể thu một đợt và sau hai năm sẽ thay cây mới”, anh Thành chia sẻ.
Cùng với gia đình anh Thành, một số hộ dân xã Đăk Tô bắt đầu quan tâm đến hình thức sản xuất này. Những khoảng đất giữa các hàng cây cao su trước đây để trống nay được tận dụng để phát triển cây ăn quả, cây ngắn ngày, vừa tạo thêm nguồn thu, vừa chờ đến khi vườn cao su bước vào giai đoạn khai thác ổn định.
Xã Đăk Tô có diện tích hơn 218 km², dân số hơn 35.000 người thuộc 19 dân tộc, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm hơn 38%. Kinh tế địa phương chủ yếu dựa vào nông-lâm nghiệp, với các cây trồng chủ lực như cao su, cà-phê, mắc-ca và một số loại cây ăn quả. Toàn xã hiện có 8.500 ha cây lâu năm, trong đó hơn 4.700 ha cao-su, 2.400 ha cà-phê và 500 ha mắc-ca.
Với quỹ đất rừng cao su lớn, bài toán thâm canh, xen canh nhằm khai thác tối đa diện tích đất ở các nông trường cao su luôn được chính quyền địa phương quan tâm. Cán bộ cơ sở vận động, khuyến khích hộ dân liên kết với doanh nghiệp để tận dụng khoảng đất phù hợp trong các nông trường để phát triển thêm những loại cây có giá trị.
Theo anh A Kum, ở thôn Tu Dốp, nhiều hộ dân mong muốn được tham gia những mô hình liên kết. Khi được hỗ trợ vốn và hướng dẫn kỹ thuật, người dân có thể tận dụng đất cao su để phát triển thêm cây trồng, tạo thêm nguồn thu nhập.
Khai thác hiệu quả quỹ đất cao-su
Tỉnh Quảng Ngãi hiện có bốn doanh nghiệp cao su gồm Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên (TNHH MTV) Cao su Kon Tum, Công ty TNHH MTV Cao su Chư Mom Ray, Công ty TNHH MTV Cao su Quảng Ngãi và Công ty cổ phần Cao su Sa Thầy. Tổng diện tích các đơn vị quản lý gần 20.800 ha, trong đó khoảng 16.400 ha đang được khai thác, chiếm hơn 78%.
Trong quá trình sản xuất, những diện tích cao su đang trong thời kỳ kiến thiết cơ bản, tái canh hoặc chưa bước vào khai thác được xem là quỹ đất có thể khai thác thêm. Từ thực tế đó, các doanh nghiệp phối hợp chính quyền địa phương nghiên cứu những mô hình sản xuất, ưu tiên các loại cây có giá trị kinh tế và khả năng thích ứng với điều kiện từng vùng.
Năm 2026, các doanh nghiệp cao su trên địa bàn tỉnh tiếp tục ứng dụng công nghệ vào sản xuất, đồng thời triển khai phương án chuyển đổi mô hình tổ chức sản xuất, tái canh, đa dạng hóa cây trồng. Tùy điều kiện từng khu vực, chuối, cà-phê và một số cây ngắn ngày được lựa chọn để đưa vào sản xuất.
Công ty TNHH MTV Cao su Kon Tum hiện quản lý khoảng 9.300 ha trên địa bàn 15 xã, phường của tỉnh Quảng Ngãi. Theo định hướng phát triển bền vững, công ty quy hoạch dự án nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao trên diện tích 2.000 ha. Từ nay đến năm 2030, doanh nghiệp sẽ chuyển đổi 1.140 ha sang các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao như chuối, cà-phê và một số cây ngắn ngày.
“Đơn vị đang đẩy nhanh triển khai dự án nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, đồng thời chuyển đổi cây trồng nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất, qua đó tăng tiền lương, thu nhập cho người lao động”, đại diện Công ty TNHH MTV Cao su Kon Tum cho biết.
Tại các xã vùng cao, biên giới, chính quyền địa phương phối hợp doanh nghiệp tìm kiếm những mô hình có khả năng đem lại hiệu quả thực tế. Trong đó, trồng xen cây ngắn ngày, cây lâu năm hoặc phát triển chăn nuôi dưới tán rừng cao su là những hướng đi đang được quan tâm. Với diện tích phù hợp, các loại cây như sầu riêng, cà-phê, tiêu, cây dược liệu... được tính toán đưa vào sản xuất.
“Địa phương vận động người dân liên kết với các nông trường cao-su để trồng cây ăn quả, cây ngắn ngày phù hợp. Xã Đăk Tô có diện tích cao su lớn, vì vậy việc hợp tác với các công ty để triển khai thêm những mô hình sản xuất vừa khai thác hiệu quả đất đai, vừa tạo thêm thu nhập cho người dân là hướng cần được quan tâm”, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Đăk Tô Ngô Thị Sâm cho hay.
Từ những giàn chanh dây xanh tốt giữa những hàng cao su ở Đăk Tô, mô hình trồng xen đang mở ra hướng khai thác hiệu quả trên quỹ đất hiện có. Hiệu quả của từng mô hình còn phụ thuộc vào giống cây, kỹ thuật, thị trường và sự liên kết giữa người dân với doanh nghiệp.
Nếu lựa chọn phù hợp và tổ chức sản xuất chặt chẽ, việc đa dạng hóa cây trồng trên đất cao su sẽ không chỉ giúp nâng cao giá trị sử dụng đất mà còn mở thêm cơ hội sinh kế, tăng thu nhập cho người dân vùng cao.
