Từ một lĩnh vực chủ yếu gắn với thư, tài liệu và chuyển phát truyền thống, bưu chính đang trở thành một mắt xích quan trọng trong dòng chảy hàng hóa của nền kinh tế số.
Theo đại diện Vụ Bưu chính, năm 2010, thời điểm Luật Bưu chính được ban hành, thị trường có khoảng 40 doanh nghiệp. Đến năm 2025, con số này tăng lên 760, gấp 19 lần. Doanh thu dịch vụ bưu chính từ khoảng 4.000 tỷ đồng lên hơn 87.000 tỷ đồng, tăng hơn 21 lần; sản lượng từ 330 triệu lên hơn 4,1 tỷ bưu gửi, tăng hơn 12 lần.
Riêng giai đoạn 2020-2025, tổng sản lượng bưu gửi tăng hơn 4 lần, trong đó gói, kiện hàng hóa chiếm hơn 90%.
Những con số này không chỉ phản ánh tốc độ mở rộng của thị trường, mà còn cho thấy sự thay đổi về bản chất của hoạt động bưu chính. Khi thương mại điện tử phát triển, hàng hóa dần trở thành dòng bưu gửi chủ yếu, thay cho mô hình vốn tập trung vào thư, tài liệu và chuyển phát truyền thống.
Bưu chính thay đổi cùng thương mại điện tử
Sự dịch chuyển của thị trường diễn ra đồng thời với quá trình số hóa ngày càng sâu trong hoạt động của doanh nghiệp.
Từ tiếp nhận đơn hàng, chia chọn, điều phối vận chuyển đến theo dõi hành trình và giao nhận, nhiều công đoạn đã được thực hiện trên nền tảng số và dựa trên dữ liệu. Tự động hóa cũng ngày càng được ứng dụng trong khai thác, vận hành và quản lý mạng lưới.
Thương mại điện tử đồng thời làm thay đổi vị trí của bưu chính trong chuỗi cung ứng. Một giao dịch có thể bắt đầu và hoàn tất về mặt thương mại trên môi trường số, nhưng hàng hóa vẫn phải được đưa từ người bán đến người mua. Bưu chính vì thế trở thành cầu nối giữa giao dịch trực tuyến và dòng hàng hóa trong thị trường thực.
Trong khi đó, khuôn khổ pháp lý hiện hành được xây dựng từ năm 2010, khi quy mô thị trường, mức độ phát triển của thương mại điện tử và khả năng ứng dụng công nghệ còn rất khác hiện nay.
Khoảng cách giữa thực tiễn và quy định đặt ra yêu cầu rà soát nhiều vấn đề, từ phạm vi điều chỉnh, quản lý doanh nghiệp, cấp phép đến chuyển đổi số, dữ liệu bưu chính, an toàn, an ninh và ứng dụng công nghệ mới.
Một vấn đề khác là ranh giới giữa bưu chính với thương mại điện tử, vận tải, logistics và các dịch vụ liên quan ngày càng có sự giao thoa. Khi mô hình kinh doanh thay đổi nhanh, việc xác định rõ phạm vi quản lý cần tiếp tục được nghiên cứu trong quá trình hoàn thiện dự thảo, nhằm hạn chế chồng chéo và bảo đảm quy định phù hợp thực tiễn.
Vì vậy, yêu cầu sửa đổi Luật Bưu chính không đơn thuần xuất phát từ việc luật đã được thực thi hơn 15 năm, mà chủ yếu đến từ chính sự vận động của thị trường, công nghệ và phương thức kinh doanh.
Giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm bằng dữ liệu
Một trong những thay đổi được đặt ra khi sửa luật là phương thức quản lý nhà nước đối với thị trường bưu chính.
Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Như Quỳnh cho biết, việc sửa đổi Luật hướng tới giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm dựa trên dữ liệu và đánh giá rủi ro; đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số, cắt giảm thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp nhưng vẫn bảo đảm quyền lợi của người dân, người tiêu dùng.
Theo cách tiếp cận này, nguồn lực quản lý có thể tập trung nhiều hơn vào những hoạt động có nguy cơ, rủi ro cao, thay vì áp dụng cùng một phương thức kiểm soát cho mọi chủ thể. Với doanh nghiệp, những thủ tục không còn cần thiết được rà soát, đơn giản hóa sẽ giúp giảm thời gian và chi phí tuân thủ.
Đây cũng là yêu cầu phù hợp với một thị trường đang ngày càng vận hành dựa trên dữ liệu.
Trong hoạt động bưu chính hiện nay, dữ liệu được sử dụng từ khâu tiếp nhận đơn hàng đến quản lý hành trình bưu gửi, điều phối mạng lưới và giao nhận. Khi phương thức kinh doanh chuyển lên môi trường số, quản lý nhà nước cũng cần thích ứng tương ứng, sử dụng dữ liệu để nâng cao hiệu quả giám sát và nhận diện rủi ro.
Việc hoàn thiện hành lang pháp lý còn được kỳ vọng mở thêm không gian cho ứng dụng công nghệ. Tự động hóa chia chọn, quản lý hành trình bưu gửi hay tối ưu mạng lưới dựa trên dữ liệu đang ngày càng phổ biến. Một khuôn khổ pháp lý rõ ràng sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn khi đầu tư công nghệ, cải tiến quy trình và phát triển dịch vụ mới.
Tuy nhiên, giảm thủ tục không đồng nghĩa giảm yêu cầu quản lý. Khi lượng hàng hóa lưu thông qua mạng bưu chính ngày càng lớn, yêu cầu về an toàn bưu gửi, bảo vệ thông tin, chất lượng dịch vụ và quyền lợi người sử dụng cũng tăng theo.
Do đó, đơn giản hóa thủ tục cần đi cùng tăng cường giám sát và trách nhiệm của doanh nghiệp. Mục tiêu là tạo thuận lợi cho hoạt động kinh doanh nhưng vẫn duy trì những yêu cầu cần thiết về an toàn, chất lượng và quyền lợi người tiêu dùng.
Doanh nghiệp bưu chính phải chuyển mình
Sức ép thay đổi của thị trường đã thể hiện rõ trong hoạt động của các doanh nghiệp.
Theo đại diện Tổng công ty Bưu điện Việt Nam (Vietnam Post), giai đoạn 2014-2025, sản lượng bưu chính truyền thống của doanh nghiệp giảm 90%. Trước thay đổi này, Vietnam Post đã chuyển đổi sang logistics thương mại điện tử.
Sự dịch chuyển trên cho thấy một doanh nghiệp bưu chính không thể chỉ dựa vào mô hình kinh doanh truyền thống. Năng lực cạnh tranh ngày càng phụ thuộc vào khả năng xử lý khối lượng lớn bưu gửi, tốc độ giao nhận, dữ liệu, công nghệ và khả năng kết nối với thương mại điện tử.
Trong bối cảnh thị trường đã có 760 doanh nghiệp, khuôn khổ pháp lý minh bạch và dễ thực hiện cũng trở thành một yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động đầu tư và cạnh tranh.
Việc rà soát, đơn giản hóa và số hóa thủ tục hành chính được kỳ vọng giúp doanh nghiệp giảm nguồn lực dành cho tuân thủ. Phần chi phí và nhân lực tiết kiệm được có thể chuyển sang đầu tư công nghệ, mở rộng mạng lưới và nâng cao chất lượng dịch vụ.
Điều này có ý nghĩa không chỉ với những doanh nghiệp lớn. Với doanh nghiệp nhỏ hoặc doanh nghiệp mới gia nhập thị trường, chi phí tuân thủ thấp hơn có thể mở rộng cơ hội kinh doanh, giúp họ dành thêm nguồn lực cho công nghệ và chất lượng dịch vụ.
Một môi trường pháp lý rõ ràng cũng giúp doanh nghiệp xác định cụ thể quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm, giảm những cách hiểu khác nhau khi thực thi, từ đó chủ động hơn trong kế hoạch đầu tư, lựa chọn công nghệ và phát triển sản phẩm.
Song thuận lợi hơn về thủ tục cũng đi kèm trách nhiệm lớn hơn. Doanh nghiệp phải bảo đảm an toàn bưu gửi, chất lượng dịch vụ, bảo vệ thông tin và quyền lợi khách hàng trong bối cảnh quy mô hàng hóa qua mạng lưới ngày càng lớn.
Người dân hưởng lợi từ mạng lưới hiệu quả hơn
Tác động của việc sửa Luật Bưu chính không dừng lại ở các doanh nghiệp chuyển phát.
Doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh, nền tảng thương mại điện tử và người bán hàng đều sử dụng mạng bưu chính để đưa sản phẩm tới khách hàng. Khi khâu giao nhận được cải thiện, thời gian vận chuyển có thể được rút ngắn, dịch vụ đa dạng hơn và dòng hàng hóa được lưu thông thuận lợi hơn.
Với người dân, hiệu quả cuối cùng của việc hoàn thiện pháp luật cần được phản ánh qua chất lượng dịch vụ. Một mạng bưu chính vận hành hiệu quả hơn sẽ nâng khả năng tiếp cận hàng hóa và dịch vụ thương mại điện tử, trong đó có người dân tại nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa.
Sau hơn 15 năm, quy mô thị trường đã tăng hàng chục lần và cấu trúc bưu gửi đã thay đổi căn bản. Bối cảnh đó khiến sửa đổi Luật Bưu chính không chỉ là xử lý những quy định không còn phù hợp, mà còn là việc thiết lập một khuôn khổ cho giai đoạn phát triển mới của thị trường.
Hành lang pháp lý phù hợp hơn, phương thức quản lý dựa trên dữ liệu và thủ tục đơn giản hơn được kỳ vọng tạo điều kiện để doanh nghiệp đầu tư công nghệ, nâng năng lực cạnh tranh. Khi mạng bưu chính vận hành hiệu quả, lợi ích cuối cùng sẽ được chuyển tới thị trường và người sử dụng thông qua dịch vụ thuận tiện, an toàn và chất lượng hơn.
