Mấy thế kỷ đi qua, trang sử nào của dòng sông cũng chất chứa hùng tâm của người đi mở đường, xây dựng đất nước.
Ở tuổi ngoài tám mươi, Trung tướng Phó Đô đốc, Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Tình, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Bí thư Đảng ủy, Chính ủy Quân chủng Hải quân, còn rất minh mẫn. Nhắc lại chiến thắng trận đầu của Hải quân Việt Nam, ông nhớ lại, ngay sau khi tàu Ma-đốc bị đánh đuổi khỏi vùng biển Việt Nam, ngày 2/8/1964, đế quốc Mỹ dựng lên “Sự kiện Vịnh Bắc Bộ”, lấy lý do mở chiến dịch “Mũi tên xuyên” để sử dụng máy bay đánh phá miền Bắc từ đêm 4/8/1964.
Tại tỉnh Quảng Bình lúc đó, đế quốc Mỹ tiến hành đánh phá cửa Roòn và cảng Gianh trên sông Gianh trong ngày 5/8/1964. Cảng Gianh nằm ở cửa sông Gianh có vị trí chiến lược rất quan trọng, giữ vai trò “yết hầu” nối hậu phương miền bắc với chiến trường miền nam. Đây là nơi khởi đầu của chuyến tàu không số Đường Hồ Chí Minh trên biển, đồng thời kết nối với tuyến đường Trường Sơn trên bộ, trở thành trục vận chuyển chiến lược vũ khí, lương thực và hàng hóa chi viện cho miền nam. Cảng Gianh cũng là nơi xuất phát và neo đậu tàu chiến đấu của lực lượng Hải quân Việt Nam, bảo đảm an ninh vùng biển của cả khu vực và hỗ trợ trực tiếp cho các hoạt động chiến đấu.
Với vị trí chiến lược quan trọng như vậy, cảng Gianh, bến phà Gianh trở thành “tọa độ lửa”, trọng điểm đánh phá ác liệt của không quân và hải quân đối phương. Lực lượng Hải quân Việt Nam và quân dân tỉnh Quảng Bình lúc bấy giờ đã kiên cường chiến đấu, đánh thắng trận đầu tại cảng Gianh, bến phà Gianh ngày 5/8/1964, bảo vệ tuyến vận tải chiến lược, lưu danh sử sách.
Tự hào, những chiến công đặc biệt này đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư khen ngợi vào ngày 5/8/1965, nhân dịp kỷ niệm một năm chiến thắng trận đầu: “Tuy còn non trẻ, nhưng nhờ có sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, sự tin yêu giúp đỡ của nhân dân, sự cố gắng không ngừng của mình, Hải quân đã anh dũng chiến đấu, tích cực diệt địch, bắn rơi máy bay và đánh đuổi tàu chiến Mỹ, đoàn kết lập công, bảo vệ nhân dân, bảo vệ vùng trời và vùng biển của Tổ quốc. Các chú đã nêu cao truyền thống anh hùng của dân tộc ta”.
Những ngày này, cả nước đang hướng về chuẩn bị kỷ niệm 51 năm Ngày giải phóng hoàn toàn miền nam, thống nhất đất nước. Bí thư Đảng ủy phường Bắc Gianh Đinh Thị Ngọc Lan kể, phường vừa tổ chức buổi gặp mặt những quân, dân từng tham gia chiến đấu ở cảng Gianh, bến phà Gianh để ôn lại những kỷ niệm hào hùng, anh dũng. Cán bộ phường dò tên từng người, không khỏi xúc động, mắt nhòe đi khi nhìn thấy danh sách cứ ngắn dần, chỉ còn 19 cụ ông, cụ bà, nhưng chỉ có 10 cụ đủ sức khỏe đến dự gặp mặt, có người đang ốm đau đang được chăm sóc tại bệnh viện.
Hôm đó cựu chiến binh Mai Văn Nhiệm, 82 tuổi, ở Tổ dân phố Thuận Bài, cũng có mặt. Ông Nhiệm là một trong những người trực tiếp tham gia trận đánh đầu tiên tại cảng Gianh vào ngày 5/8/1964, xúc động nhớ lại những ngày tuổi hai mươi của mình. Ông nhập ngũ tháng 2/1964 vào lực lượng bộ đội Hải quân tại cảng Gianh, rồi được ra Tiên Yên, Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh huấn luyện cơ bản ở Lữ đoàn 170. Ngày 28/7/1964, ông được điều động về công tác tại Khu Tuần phòng II, Hải quân cảng Gianh. Ông vinh dự sinh hoạt ở tàu 171, Phân đội 6 với vị trí pháo thủ số 4 nạp pháo 37mm ở vị trí số 3, đầu mũi tàu.
Thời điểm đó, đơn vị vừa nhận được lệnh chuẩn bị sẵn sàng chiến đấu được vài phút thì máy bay quân đội Mỹ ào đến trút bom ầm ầm, tấn công vào đội hình của ta. Cùng chiến đấu với các tàu của Phân đội 6, lúc đó còn có các Phân đội 5 và 7 tham gia. Sau khoảng nửa tiếng quần nhau nảy lửa, bộ đội Hải quân bắn cháy một máy bay rơi xuống vùng biển phía đông nam cửa Gianh, bắn bị thương một chiếc khác.
Trong chiến thắng trận đầu oanh liệt của Hải quân Việt Nam còn có sự hợp đồng tác chiến của quân và dân địa phương, nhất là các xã dọc đôi bờ sông Gianh.
Cụ Nguyễn Xuân Hồng, 89 tuổi, ở Tổ dân phố Đơn Sa gương mặt rạng rỡ khi nhớ lại thời gian trực tiếp tham gia chiến đấu, hỗ trợ chiến đấu. Cụ Hồng cùng với bộ đội kéo pháo, vận chuyển đạn, tiếp tế lương thực, ngụy trang vũ khí, tàu thuyền. Cuộc sống muôn vàn khó khăn, nhưng tình cảm của quân và dân đôi bờ sông Gianh dành cho bộ đội lúc nào cũng ấm áp.
Rồi thời gian tiếp theo, đế quốc Mỹ liên tục dội bom, đạn xuống cảng Gianh, sông Gianh. Cựu chiến binh Mai Văn Nhiệm nhớ như in những trận chiến đấu ác liệt vào các ngày 2/3/1965 và 28/4/1965 mà ông trực tiếp tham gia. Máy bay Mỹ ném bom suốt ngày, từ 5 giờ sáng đến 6 giờ chiều, nhiều chiến sĩ hy sinh trên sông.
“Bom đạn ác liệt, bầu trời như quầng lửa, nhiều anh em, đồng chí anh dũng ngã xuống, nhưng quân và dân không ai sợ sệt, đều quyết tâm cầm súng tiến về phía trước bảo vệ quê hương, đất nước”, ông Nhiệm nhớ lại.
Phó Ban Xây dựng Đảng phường Bắc Gianh, nguyên là Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Quảng Thuận cũ cho biết, chỉ riêng trong hơn 1.000 trường hợp của phường được Nhà nước tặng thưởng huân, huy chương kháng chiến thì có hơn 700 trường hợp có quá trình trực tiếp chiến đấu và phục vụ chiến đấu tại cảng Gianh, bến phà Gianh. Những đóng góp và chiến thắng quan trọng, liên tiếp đó của quân và dân ta đã góp phần làm nên đại thắng mùa Xuân năm 1975, đất nước hòa bình, độc lập, thống nhất.
Với vị trí của mình, ở giai đoạn nào của lịch sử, sông Gianh cũng mang trên mình vai trò vô cùng đặc biệt. Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Trị Mai Xuân Thành cho biết, cuối thế kỷ 19, bến phà Gianh ở hai bờ bắc nam được ra đời tại đoạn đường vượt sông Gianh, phục vụ công cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp. Phà nằm cách cửa Gianh 2km về phía tây.
Trong cuộc đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước, để kịp thời cung cấp sức người, sức của cho chiến trường miền nam, năm 1960, Trung ương quyết định xây dựng bến phà Gianh mới ở hai bờ bắc nam, về phía thượng lưu, cách bến phà trước khoảng hơn 5km. Đây là vị trí sông hẹp nhất ở hạ lưu, có chiều rộng khoảng 600m. Bến mới có tên phà Gianh II. Chiến tranh ngày càng ác liệt, nhất là giai đoạn 1964-1973, cảng Gianh và bến phà Gianh I, II trở thành “tọa độ lửa”.
Năm 2013, bến phà Gianh I, II được công nhận Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt bến phà Gianh, thuộc hệ thống Di tích Đường Trường Sơn, Đường Hồ Chí Minh.
Trên Quốc lộ 1, phía bờ bắc sông Gianh, sừng sững tạc giữa đất trời, sóng nước là Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt, bến phà Gianh II vừa được đầu tư tôn tạo bằng nguồn xã hội hóa sau một thời gian khẩn trương thực hiện. Việc làm này như nén tâm nhang cho những người đã ngã xuống khu vực sông Gianh.
Diện mạo mới sau khi được tôn tạo làm nổi bật lên những giá trị sống động của di tích. Cùng với bảo tồn các yếu tố gốc, lần này xây mới nhà trưng bày, đền thờ, nhà hành lễ. Đền thờ có 3 gian, gian giữa thờ các bậc tiền nhân và anh hùng liệt sĩ hy sinh vào các thời kỳ. Ngôi đền trở thành nơi trú ngụ mới cho những linh hồn đã hòa mình vào sóng nước. Cạnh đó, nhà trưng bày để các hiện vật, hình ảnh, hoạt cảnh liên quan suốt quá trình chiến đấu chống đế quốc Mỹ cứu nước. Công trình còn lại là nhà khánh tiết phục vụ hành lễ.
Di tích bến phà II sau tôn tạo thực sự trở thành công viên du lịch tâm linh, tưởng niệm độc đáo. Cây xanh cổ thụ được trồng mới khắp nơi trong khuôn viên rộng gần 3ha, sẽ tỏa bóng mát xuống di tích.
Trên không gian di tích, từ ngoài cổng vào dâng hương, du khách đi qua cầu bán nguyệt mô phỏng cầu Gianh hiện tại. Tiếp tục đi vào khu trung tâm, mọi người đi qua chiếc phà cách điệu có ghi rõ hai chữ phà Gianh, tượng trưng phà Gianh ngày xưa. Hình ảnh kiến trúc thiết kế như muốn nhắc nhở thế hệ hôm nay và mai sau lịch sử dân tộc Việt Nam đã đi qua những năm tháng bi hùng để có ngày hòa bình.
Tại di tích cũng là nơi xuất phát những chuyến tàu không số đầu tiên của Đường Hồ Chí Minh trên biển. Nên việc tri ân không chỉ dành riêng những quân dân chiến đấu, hy sinh tại cảng Gianh, phà Gianh, mà còn đôi bờ sông Gianh, trên dòng sông Gianh, trên biển.
Lần tôn tạo này đóng mới chiếc tàu bằng gỗ được mô phỏng chiếc tàu không số đầu tiên, tàu dài 13,5m, rộng 3,6m, trọng tải 20 tấn, có hai đáy, chạy bằng cánh buồm. Những năm tháng ấy, đoàn tàu không số bắt đầu xuất phát tại cảng Gianh, phà Gianh bí mật chở vũ khí kịp thời vào cung cấp cho chiến trường miền nam. Các hiện vật liên quan tàu không số được sưu tầm, trưng bày phục vụ du khách tìm hiểu lịch sử. Tất cả công trình ở Di tích bến phà Gianh II đều hướng mặt ra biển.
Không chỉ là địa điểm ác liệt trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc, lùi xa hơn, sông Gianh còn là nhân chứng đầy bi kịch, đánh dấu ranh giới chia cắt đau thương bởi cuộc phân tranh Trịnh-Nguyễn. Suốt một thế kỷ rưỡi với những cuộc giao tranh không hồi kết, dòng sông này đã chứng kiến biết bao nỗi tang tóc của nhiều người. Dù không có con số thống kê chính xác về thương vong, các cuộc giao tranh lớn, kéo dài đã bào mòn nhân lực, vật lực, đẩy người dân hai miền Đàng Trong-Đàng Ngoài vào cảnh khổ cực tột cùng. Vì vậy, công trình mới tôn tạo này cũng dành một phần để tưởng niệm người dân có số phận đáng thương kể trên.
Giờ đây, khi đứng trước Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt, bến phà Gianh II, du khách không chỉ thấy những hạng mục công trình bằng đá, bằng gỗ, mà còn thấy hiện hữu một khí phách của tâm hồn Việt kiên cường và nhân hậu.
Việc đầu tư, tôn tạo di tích không chỉ đơn thuần là phục dựng một địa danh lịch sử, mà chính là sự thức tỉnh những giá trị tinh thần thiêng liêng. Mỗi cây xanh được trồng, mỗi kỷ vật được trưng bày đều là nén tâm nhang, lời hứa của hậu thế gửi đến những người con đã dâng hiến thanh xuân cho dòng sông, đất nước.
Trong suốt hành trình đầu tư, tôn tạo di tích, nhiều cán bộ, nhân dân ở phường Bắc Gianh cùng chị Đinh Thị Mỹ Duyên và gia đình chị ở Hà Nội đã dành bao nhiêu công sức, vật chất để làm cho nơi các cô, chú, anh, chị ngã xuống thêm được khang trang hơn; để mỗi du khách đến di tích có được chốn thành kính dâng hương tri ân những người vì Tổ quốc mà mãi mãi ra đi.
Cùng với Di tích Bến phà Gianh II, các di tích lịch sử quốc gia bến phà II Long Đại, Hang Tám Cô và các di tích chiến tranh cách mạng trong khu vực vừa được tôn tạo bằng hình thức xã hội hóa, liên kết với nhau tạo thành một miền di sản, một không gian tâm linh độc đáo.
Từ những “tọa độ lửa” của chia cắt nay đã chuyển mình trở thành miền di sản cách mạng. Tầm vóc của các công trình được tôn tạo vượt xa những giá trị vật chất hữu hình, trở thành biểu tượng sống động cho đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”. Đó là minh chứng cho thấy khi lịch sử được tôn vinh bằng sự tử tế và lòng biết ơn của xã hội, sẽ trở thành nguồn năng lượng nội sinh vô hạn.
Khép lại những trang sử bi hùng, vĩ thanh của dòng sông Gianh đang vang lên khúc nhạc của sự hồi sinh và khát vọng. Vĩ thanh của ngày hôm nay chính là tiếng sóng yên bình, là màu xanh của vườn cây mới trồng hòa vào di sản, là hòa bình, độc lập của dân tộc Việt Nam. Miền di sản ấy sẽ mãi là điểm tựa tinh thần vững chãi, để mỗi người khi soi mình xuống dòng nước trong xanh, thêm tự hào về quá khứ và tự tin kiến tạo một Việt Nam hùng cường trong kỷ nguyên mới.
NỘI DUNG: LÂM QUANG HUY
ẢNH: TƯ LIỆU, QUANG HUY, PHÚ SƠN
TRÌNH BÀY: XUÂN BÁCH-BẢO MINH
