Những bất cập từ Nghị định 24/2012/NĐ-CP
Thời gian gần đây, giá vàng liên tục biến động theo hướng tăng cao chưa có điểm dừng sẽ làm nhiều người chuyển tài sản sang vàng thay vì các kênh đầu tư khác, gây ra sự mất cân đối trong nền kinh tế. Sự tập trung đầu tư vào vàng gây khó khăn cho Ngân hàng Nhà nước (NHNN) trong việc kiểm soát lượng tiền lưu thông. Bên cạnh đó, mức chênh lệch lớn giữa giá vàng trong nước và thế giới tạo ra lợi nhuận cho các hoạt động đầu cơ và buôn lậu vàng, đặc biệt là khi lượng cung vàng trong nước bị hạn chế. Điều này dẫn đến tình trạng thị trường ngầm phát triển, khiến công tác quản lý thị trường của NHNN gặp khó khăn.
Theo nhiều chuyên gia, sự phụ thuộc quá mức vào vàng có thể dẫn đến hiện tượng “vàng hóa” nền kinh tế, kéo theo nhiều nguy cơ tiềm ẩn, ảnh hưởng tiêu cực đến sự ổn định và phát triển bền vững của đất nước. “Vàng hóa” nền kinh tế đề cập đến tình trạng người dân và doanh nghiệp quá chú trọng vào việc tích trữ, đầu cơ vàng thay vì đầu tư vào sản xuất, kinh doanh. Khi nền kinh tế bị “vàng hóa”, vàng không chỉ là một phương tiện tích lũy tài sản mà còn trở thành công cụ đầu tư chính, thậm chí thay thế vai trò của tiền tệ trong một số giao dịch.
Chuyên gia tài chính Nguyễn Trí Hiếu phân tích: “Nhiều người nhận định giá vàng tăng là biểu hiện của lạm phát tăng, chính vì thế họ có xu hướng mua vàng để “trú ẩn”, thậm chí rút tiền gửi tiết kiệm để chuyển sang kênh đầu tư này, sẽ khiến ngân hàng khó huy động vốn từ người dân. Hiện nay, vàng trong dân còn rất nhiều, khoảng 400 tấn vàng, điều này có nghĩa một lượng tiền khổng lồ đang nằm im”.
Nghị định 24/2012/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý hoạt động kinh doanh vàng được ban hành ngày 3/4/2012, là một trong những văn bản pháp lý quan trọng nhằm siết chặt quản lý hoạt động kinh doanh vàng tại Việt Nam, mục tiêu là ổn định thị trường vàng, hạn chế tình trạng “vàng hóa” nền kinh tế, bảo vệ giá trị đồng Việt Nam và tăng cường vai trò quản lý của Nhà nước, đặc biệt là NHNN Việt Nam. Tuy nhiên, sau hơn một thập kỷ thực hiện, Nghị định 24/2012/NĐ-CP đã bộc lộ nhiều bất cập, không còn phù hợp với bối cảnh thị trường vàng và nền kinh tế hiện nay.
Sửa đổi theo hướng nào?
Nghị định 24 quy định NHNN độc quyền sản xuất vàng miếng và kiểm soát chặt chẽ hoạt động nhập khẩu vàng nguyên liệu. Điều này dẫn đến việc thị trường vàng bị chi phối bởi một số ít doanh nghiệp lớn, chủ yếu là các đơn vị được cấp phép từ NHNN và tạo ra thị trường kém cạnh tranh, làm giảm hiệu quả kinh doanh và hạn chế sự đổi mới. Giá vàng trong nước thường chênh lệch lớn so với giá vàng thế giới do thiếu sự tham gia của các thành phần kinh tế khác, gây thiệt thòi cho người dân và nhà đầu tư. Theo ông Đinh Nho Bảng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Kinh doanh Vàng Việt Nam, Nghị định 24/2012/NĐ-CP không tách bạch giữa quản lý Nhà nước và sản xuất, kinh doanh. Một Nghị định về quản lý Nhà nước nhưng lại giao cho cơ quan quản lý Nhà nước tham gia thị trường. Nghị định quy định NHNN nhập khẩu vàng về, dập thành vàng miếng SJC và bán ra thị trường. Tuy nhiên, hầu như ít có ngân hàng Trung ương nào trên thế giới lại sản xuất vàng để bán ra thị trường. Khi đó cơ quan Nhà nước trở thành doanh nghiệp dẫn đến hiện tượng “vừa đá bóng, vừa thổi còi”, trái thông lệ quốc tế.
Đánh giá cao những giá trị Nghị định 24/2012/NĐ-CP đã mang lại, tuy nhiên, theo chuyên gia, trong bối cảnh mới, chính sách này cần được sửa đổi, bổ sung để “cởi trói” cho thị trường vàng. Ông Đinh Nho Bảng nhấn mạnh: “Nghị định thông thường từ 2-5 năm là cần xem xét, chỉnh sửa để phù hợp với biến động của thị trường, ít có Nghị định nào áp dụng hơn 12 năm như Nghị định 24”.
Quốc hội đã nhận thấy những bất cập của Nghị định 24 và hệ lụy của giá vàng biến động. Tại phiên chất vấn Thống đốc NHNN Nguyễn Thị Hồng ngày 11/11/2024, nhiều đại biểu Quốc hội cũng bày tỏ lo lắng khi thị trường vàng diễn biến phức tạp, chưa khuyến khích người dân bán vàng chuyển thành tiền đồng (VND) để đầu tư vào sản xuất, kinh doanh. Trong kỳ họp tháng 11/2024, Quốc hội đã ra Nghị quyết nêu rõ: Không để biến động giá vàng ảnh hưởng đến ổn định kinh tế vĩ mô. Chính phủ cần nghiên cứu có chính sách hạn chế đầu cơ, tích trữ vàng và chuyển nguồn lực đầu tư vào sản xuất, kinh doanh. Đồng thời, Quốc hội giao Chính phủ chậm nhất tháng 6/2025 phải tiến hành tổng kết, nghiên cứu và đề xuất sửa đổi Nghị định 24 về quản lý kinh doanh vàng.
Vậy nên sửa đổi Nghị định 24 theo hướng nào? Ông Phạm Xuân Hòe, Tổng Thư ký Hiệp hội cho thuê tài chính Việt Nam cho rằng, không nên duy trì lâu câu chuyện Nhà nước “vừa đá bóng, vừa thổi còi”. Bên cạnh đó phải “phân vai” các đơn vị quản lý, phân định rõ ràng, vàng với dạng hàng hóa lưu thông bình thường, vàng trang sức, vàng nhẫn như hiện nay là hàng hóa hay là dự trữ ngoại hối. Bên cạnh đó, phải tăng tính công khai minh bạch trong mua bán vàng, hạn chế mua bán bằng tiền mặt để chống rửa tiền.
Chuyên gia kinh tế Nguyễn Trí Hiếu nhấn mạnh: “Có hai điều quan trọng khi sửa đổi, bổ sung Nghị định số 24/2012/NĐ-CP về quản lý hoạt động kinh doanh vàng. Đó là cân nhắc bãi bỏ thương hiệu quốc gia của vàng SJC để tất cả các sản phẩm vàng được tự do cạnh tranh lành mạnh, công bằng. Mặt khác, NHNN cũng không nên là đơn vị độc quyền nhập khẩu vàng mà nên cho phép một số doanh nghiệp nhập khẩu vàng. NHNN cần cấp phép cho các doanh nghiệp nhập khẩu vàng để lưu thông ra thị trường, giao việc nhập khẩu vàng cho các nhà kinh doanh vàng uy tín và rút lui về vai trò quản lý chứ không phải làm nhà nhập khẩu vàng” .
Nhiều chuyên gia như TS Hoàng Văn Cường, Ủy viên Ủy ban Tài chính ngân sách của Quốc hội, ông Nguyễn Thế Hùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Kinh doanh vàng Việt Nam bày tỏ quan điểm đã đến lúc cần có sự thay đổi về phương thức quản lý đối với thị trường vàng. Nên xem vàng là một hàng hóa thông thường, mọi người đều có thể sử dụng và Nhà nước quản lý mặt hàng này rất dễ, không nhất thiết phải độc quyền.
Chuyên gia kinh tế, PGS-TS Đinh Trọng Thịnh đề xuất NHNN nên thực hiện phát hành chứng chỉ vàng, từ việc đưa vàng vật chất ra thị trường sẽ được chuyển qua là “vàng giấy”, lúc này nguồn vốn sẽ được đưa vào phục vụ sản xuất, kinh doanh, hạn chế đầu cơ, tích trữ vàng.
Nhiều chuyên gia cũng cho rằng, đã đến lúc phải sửa đổi Nghị định 24 theo hướng nghiên cứu xem xét xây dựng các sàn vàng vật chất để có thể điều tiết và quản lý thị trường vàng. Bởi nhu cầu của người dân hiện nay không chỉ dừng lại ở việc tham gia vàng vật chất, mà còn muốn kinh doanh trên các sàn vàng. Việt Nam chưa công nhận vàng trạng thái như nhiều nước khác dẫn đến hiện tượng lừa đảo, lôi kéo người dân tham gia kinh doanh vàng trạng thái. Nếu không sớm có cơ chế quản lý sẽ có thêm nhiều người dân mất tiền vào các ứng dụng hoặc những sàn vàng này.
