Minh định vị thế, vai trò dẫn dắt của kinh tế nhà nước

Đó là mục tiêu cốt lõi trong Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị được ban hành ngày 6/1.

Lực lượng nòng cốt, vị thế quan trọng

Trong suốt hơn 80 năm xây dựng và phát triển đất nước, khu vực KTNN - lực lượng giữ vai trò chủ đạo, đã thực hiện tốt chức năng định hướng, dẫn dắt, điều tiết các hoạt động kinh tế, góp phần thúc đẩy tăng trưởng, ổn định kinh tế vĩ mô, giữ vững các cân đối lớn của nền kinh tế, bảo đảm quốc phòng-an ninh, thúc đẩy tiến bộ, công bằng xã hội, nâng cao đời sống nhân dân và vị thế Việt Nam trên trường quốc tế. Trong ba nhóm cơ bản của thành phần KTNN, nhóm các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) được hình thành trên cơ sở đầu tư của Nhà nước, kể cả đầu tư của các DNNN, vừa là chủ thể kinh doanh, vừa là lực lượng kinh tế nòng cốt, tham gia các hoạt động kinh tế như một công cụ của Nhà nước trong thực hiện các mục tiêu kinh tế, chính trị, xã hội.

Thực tế, lâu nay DNNN vẫn là đầu tàu, tạo động lực cho các thành phần kinh tế khác phát triển. Báo cáo tại Hội nghị Thủ tướng Chính phủ làm việc với các Chủ tịch, Tổng Giám đốc một số tập đoàn, tổng công ty nhà nước (TCTNN) tổ chức vào cuối năm 2025, Thứ trưởng Tài chính Nguyễn Đức Tâm cho biết, ở thời điểm năm 2024, tổng tài sản của 671 DNNN ước đạt hơn 5,6 triệu tỷ đồng, tổng doanh thu gần 3,3 triệu tỷ đồng, đóng góp hơn 29% GDP của đất nước.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Đức Tâm, nhiều tập đoàn kinh tế, TCTNN như Viettel, VNPT và MobiFone là những thí dụ điển hình khi trực tiếp tham gia phục vụ quốc phòng-an ninh, thực hiện các chính sách an sinh xã hội, kết hợp phát triển kinh tế với bảo đảm quốc phòng-an ninh và bảo vệ chủ quyền quốc gia.

Đặc biệt, trong năm qua Viettel đã tiến hành sản xuất hàng loạt và đưa vào trang bị cho Bộ Quốc phòng nhiều loại vũ khí trọng điểm, lần đầu tiên thử nghiệm thành công loại vũ khí chiến lược công nghệ cao tầm xa mới với thời gian nghiên cứu vượt tiến độ đề ra và đã trở thành hạt nhân nghiên cứu, sản xuất công nghiệp lưỡng dụng, làm chủ công nghệ lõi...

Còn hạn chế, lãng phí nguồn lực

Bên cạnh kết quả đạt được, Thứ trưởng Nguyễn Đức Tâm cũng thẳng thắn chỉ rõ, đóng góp của DNNN vẫn chưa được như mong đợi, chưa thể hiện rõ vai trò trong việc dẫn dắt, tạo động lực, mở đường, hướng dẫn, thúc đẩy các thành phần khác phát triển, liên kết chuỗi giá trị gia tăng… do còn có một số tồn tại, hạn chế, còn tình trạng manh mún, chồng chéo, trùng lặp, dẫn đến đầu tư của Nhà nước bị dàn trải, cạnh tranh không lành mạnh giữa các DNNN, thậm chí gây lãng phí nguồn lực.

Và hệ quả tất yếu là hiệu quả hoạt động của nhiều doanh nghiệp còn thấp. Minh chứng rõ nét là ở thời điểm năm 2023 có tới 134 DNNN còn lỗ lũy kế ước khoảng 115.270 tỷ đồng, trong đó, có 72 doanh nghiệp lỗ phát sinh hơn 33.700 tỷ đồng. Thí dụ, Tập đoàn EVN ghi nhận mức lỗ 26.700 tỷ đồng trong năm tài chính 2023. Nguyên nhân chủ yếu là do tập đoàn này phải huy động các nguồn phát giá cao, chi phí sản xuất tăng, trong khi giá bán lẻ điện chưa đủ bù đắp.

Mặt khác, từ góc độ một nhà lập pháp nhiều năm tham gia xây dựng hệ thống pháp luật về kinh tế, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Phạm Thúy Chinh nhận định, thực tế cho thấy, còn thiếu những định hướng mang tính chiến lược phát triển cho khu vực DNNN theo hướng bền vững, từ đó phát huy hết tiềm lực và đáp ứng yêu cầu là công cụ điều tiết quan trọng để Nhà nước thực thi vai trò định hướng, can thiệp vào nền kinh tế khi cần thiết, bảo vệ đất nước, người dân khỏi những biến động của thị trường và thiên tai trong bối cảnh biến động toàn cầu ngày càng phức tạp, đồng thời bảo đảm độc lập, tự chủ cho nền kinh tế và an ninh quốc gia của Việt Nam.

Do vậy vị thế, vai trò của DNNN cần tiếp tục được khẳng định và được định hướng bởi chủ trương, đường lối của Đảng về phát triển KTNN cũng như việc sắp xếp, đổi mới, phát triển DNNN, nhất là trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên mới.

Phạm vi bao trùm, giải pháp đồng bộ, kiến tạo phát triển

Sau gần 40 năm Đổi mới, KTNN luôn là “hàn thử biểu” của nền kinh tế, là lực lượng giữ ổn định vĩ mô trong những thời khắc khó khăn nhất. Nhưng trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt, chuyển đổi số diễn ra như vũ bão và chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục tái cấu trúc, chỉ làm “lá chắn” thôi là chưa đủ, một yêu cầu cao hơn cần đặt ra, đó là phải trở thành mũi khoan phá vỡ những giới hạn cũ của tăng trưởng.

Ngày 6/1/2026, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển KTNN, trong đó xác định KTNN là thành phần đặc biệt quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bảo đảm ổn định vĩ mô, các cân đối lớn của nền kinh tế, định hướng chiến lược phát triển, giữ vững quốc phòng-an ninh.

So sánh với các văn kiện trước, TS Nguyễn Minh Thảo, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế-tài chính (Bộ Tài chính) cho rằng, với phạm vi bao trùm, giải pháp đồng bộ và định hướng triển khai quyết liệt nhằm đưa khu vực này thật sự phát huy vai trò chủ đạo trong nền kinh tế, Nghị quyết số 79-NQ/TW đã thể hiện bước tiến quan trọng trong tư duy và cách tiếp cận đối với khu vực kinh tế quan trọng này. Đó là cách tiếp cận toàn diện và thống nhất hơn về khái niệm KTNN, định hình rõ phạm vi, nội hàm của KTNN, tạo sự thống nhất trong nhận thức và triển khai.

Ngoài ra, theo TS Nguyễn Minh Thảo, Nghị quyết số 79-NQ/TW cũng khẳng định rõ quan điểm chỉ đạo tách bạch việc sử dụng nguồn lực nhà nước trong cung cấp hàng hóa, dịch vụ công, thực hiện nhiệm vụ chính trị với các hoạt động kinh doanh. Việc hạch toán rõ ràng giữa hai nhiệm vụ này sẽ tạo cơ sở để nâng cao hiệu quả hoạt động của DNNN. Thời gian tới, các nội dung này sẽ tiếp tục được thể chế hóa trong hệ thống pháp luật và cụ thể hóa bằng các chương trình hành động của Quốc hội và Chính phủ.

Theo đó, việc tách bạch rõ chức năng chủ sở hữu và quản trị doanh nghiệp không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật, mà là cuộc đổi trục về tư duy. DNNN không thể tiếp tục lúng túng trong vòng xoáy “vừa đá bóng, vừa thổi còi”, càng không thể phát triển nếu mọi quyết định kinh doanh đều phải chờ cơ chế “xin-cho”. Đặc biệt, việc lần đầu đưa các khái niệm như “kinh tế không gian vũ trụ”, “kinh tế tầm thấp”, “không gian ngầm” vào tầm nhìn chiến lược cho thấy Đảng đã đặt KTNN vào trục phát triển của tương lai, nơi cạnh tranh không chỉ bằng quy mô, mà bằng công nghệ và năng lực kiến tạo không gian phát triển mới.

Là người rất trăn trở với vấn đề quản lý, kinh doanh vốn nhà nước, bà Phạm Thúy Chinh đánh giá, đây là cách tiếp cận tiến bộ, phù hợp yêu cầu phát triển trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Ngoài ra, Nghị quyết số 79-NQ/TW cũng đã đặt ra các mục tiêu cụ thể và rất tham vọng đến năm 2030 và 2045. TS Nguyễn Minh Thảo đánh giá, để đạt được những mục tiêu này đòi hỏi sự nỗ lực chính trị lớn hơn, hành động quyết liệt, kịp thời và hiệu quả hơn. Điều đáng nói, trên cơ sở các mục tiêu, Nghị quyết số 79-NQ/TW đã nhấn mạnh việc đổi mới quản trị, tăng cường kỷ luật, kỷ cương và minh bạch trong khu vực KTNN thông qua việc đưa ra các quan điểm chỉ đạo, các giải pháp nhằm tối ưu hóa nguồn lực, khơi thông “điểm nghẽn” để KTNN phát huy tiên phong kiến tạo phát triển, dẫn dắt, mở đường, thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cơ cấu lại nền kinh tế và xác lập mô hình tăng trưởng mới...

Và khi đó, vai trò của các DNNN như: Viettel, PVN, EVN, Vietnam Airlines... được định vị không chỉ để lớn mạnh cho riêng mình, mà sẽ trở thành trụ cột thật sự đưa đất nước vươn tầm.