"Đánh thức" sự chủ động của bạn đọc nhí
Nghỉ hè, trẻ em đã có thêm quỹ thời gian rảnh rỗi đáng kể, nhu cầu được tham gia vào các hoạt động trải nghiệm tăng. Sự thay đổi này phần lớn bắt nguồn từ việc các bậc phụ huynh ngày càng nhận thức rõ rệt những tác hại của việc để con trẻ tự do chìm đắm trong thế giới mạng và các thiết bị điện tử, từ đó hướng tới những giá trị tích cực từ các hoạt động trải nghiệm có tính dẫn dắt. Dù vậy, trong hệ sinh thái đa dạng các lớp học kỹ năng, văn hóa đọc vẫn đang đối diện với cuộc cạnh tranh đầy thách thức.
Quan sát từ thực tế triển khai Dự án Sách Nhà Mình, chị Lê Thùy Dương - Chủ nhiệm dự án - nhìn nhận một cách khách quan về vị thế của văn hóa đọc hiện nay. Chị cho biết: "Nhu cầu đọc cũng theo chiều hướng nhích dần, nhưng vẫn chậm so với các loại hình khác: Đàn, hát, nhảy, múa, dẫn chương trình (MC), camping... và cũng chưa thực sự được sâu, vẫn đôi khi bị hình thức, bởi nhu cầu không thực sự đến từ trẻ nhỏ".
Hiện trạng này phản ánh thói quen khá phổ biến, đó là nhiều học sinh được phụ huynh đăng ký tham gia các câu lạc bộ đọc sách quy mô lớn nhỏ trong dịp hè nhằm lấp đầy khoảng thời gian trống, với quan điểm "thêm được chút gì thì thêm".
Hệ quả là hành vi đọc lại không được diễn ra một cách chủ động và thường xuyên trong hoặc sau những khoảng thời gian sinh hoạt đó. Sự xao nhãng này được những người làm giáo dục nhìn nhận như một hiện thực khách quan của đời sống hiện đại. Trẻ em ngày nay đối mặt với quá nhiều mối quan tâm sinh động khác bên ngoài trang sách.
Dù vậy, những người làm công tác khuyến đọc lại lấy đó làm động lực để thay đổi phương thức tiếp cận. Chị Lê Thùy Dương nhấn mạnh: "Chúng ta cần phải nỗ lực hơn để đọc sách, để tổ chức các hoạt động chơi với sách, để kéo các em vào thế giới của ngôn từ. Đó thực sự là điều chúng ta cần phải làm, liên tục và bằng những nỗ lực lớn nhất".
Quá trình này đòi hỏi sự bền bỉ, ngay cả với những người tâm huyết nhất, việc đồng hành cùng con cái cũng là một quá trình liên tục nỗ lực và phải biết chấp nhận mức độ tiếp nhận riêng của từng cá nhân.
Hướng tới giá trị tương tác và bản sắc
Nhằm tạo sức hút và đưa văn hóa đọc đến gần hơn với trẻ em đô thị, các dự án khuyến đọc miễn phí như Sách Nhà Mình đã mạnh dạn vượt qua khuôn khổ truyền thống, chuyển hướng sang các mô hình mang tính tương tác cao và linh hoạt về địa điểm. Điểm sáng tạo lớn nhất của dự án là sự phá vỡ giới hạn về không gian tổ chức.
Trình bày về sự khác biệt này, chủ nhiệm dự án phân tích: "Điểm khác biệt lớn nhất của Sách Nhà Mình so với các không gian đọc khác hiện nay là Sách Nhà Mình thường tổ chức ở quy mô lớn (trường học) hoặc không gian mở (phố sách, bảo tàng, không gian lưu niệm...), trong đó có sự tham gia đồng thời của các bạn nhỏ cùng thầy cô hoặc cùng bố mẹ hoặc cả hai".
Đóng vai trò trung tâm trong những không gian mở này là những người dẫn chương trình - những người vừa có kỹ năng hoạt náo, đồng thời cũng là người đọc sâu, hiểu kỹ và có vốn kiến thức nền rất tốt. Sự nhạy bén của MC cho phép kịch bản chương trình được điều chỉnh liên tục, tạo ra không gian mở nơi mọi người đều tham gia kiến tạo nội dung.
Nhờ tiêu chí "gợi mở và phát triển nội dung chính cùng nhau", rất nhiều chi tiết ngoài kịch bản đã xuất hiện một cách tự nhiên. Thí dụ, trong chương trình "Tôi kể em nghe chuyện Trường Sa" tại trường Tiểu học Lê Hồng Phong (Hà Đông), các em học sinh rất háo hức đặt ra những câu hỏi ngây ngô nhưng chân thực cho nhà văn Nguyễn Xuân Thủy, như: "Chú ơi, nước ngọt có ngọt không?".
Hay khi lật giở một cuốn sách về Huế, một bạn nhỏ đã bất chợt hỏi "Giáo sư Trần Văn Khê là ai?". Đối với những chương trình mang tính chuyên môn hơn như bộ sách "Ngàn năm sử Việt" hay hoạt động "Tua nhanh danh tác", Ban tổ chức sẵn sàng để mở các tác phẩm, lắng nghe người chơi tự do thể hiện, sau đó mới tiến hành gợi mở và nắn chỉnh những sai lệch.
Hơn thế nữa, các dự án còn khéo léo đan cài trang sách với những trải nghiệm văn hóa và di sản truyền thống, đáp ứng nhu cầu kết hợp của các gia đình: Được vận động, được gia tăng hiểu biết và lưu giữ kỷ niệm.
Giải thích về lý do coi trọng yếu tố trải nghiệm ngoại khóa, chị Lê Thùy Dương nhận định: "Việc đưa các bạn đến các không gian văn hóa như nhà lưu niệm hay bảo tàng, các địa danh, hoặc gặp gỡ tác giả. thực sự là cách thức khiến các bạn nhỏ cảm thấy gần hơn với tác phẩm rất nhiều, từ đó thúc đẩy sự tò mò khám phá từ những liên tưởng, những câu hỏi được gợi mở trong hành trình".
Dưới góc độ tiếp nhận, nếu việc đọc tự thân tác động một cách tĩnh lặng thì những trải nghiệm không gian lại tạo ra những cảm xúc trực quan mạnh mẽ. Chuỗi trải nghiệm này được ví như cánh cửa mở ra để các bạn sẵn sàng bước vào thế giới của ngôn từ.
Xây dựng điểm tựa bền vững
Không khí sôi nổi, sắc màu rực rỡ của những sự kiện bề nổi vẫn chưa đủ để hình thành thói quen bền vững. Văn hóa đọc cần bám rễ vào hệ sinh thái giáo dục có tính kết nối sâu sắc. Những mô hình như Sách Nhà Mình cho thấy thực tế về sự kết nối hiệu quả giữa nhà trường, gia đình và xã hội.
Sự thay đổi tích cực đã được ghi nhận rõ nét qua câu chuyện đồng hành suốt 3 năm cùng Trường Tiểu học Nguyễn Du (Hà Đông). Tại đây, dự án tổ chức các Ngày hội đọc sách với vô vàn góc chơi sáng tạo, như: "Lướt cùng Tí địa lí", "Giải mã trục lịch sử" hay "Khéo khôn với tiền", đồng thời đi sâu vào các hoạt động tọa đàm, chuyển giao kỹ năng cho giáo viên và kết nối nhà xuất bản để khen thưởng học sinh.
Nhờ đó, phong trào đọc diễn ra sôi nổi quanh năm, các em học sinh dần trở nên mạnh dạn, chủ động tìm đọc và có khả năng đặt ra những câu hỏi chất lượng. Song, để đạt được sự chuyển hóa thực chất này, kinh nghiệm thực tiễn chỉ ra rằng bắt buộc phải có sự chung tay đồng bộ của các bên: Nhà trường, gia đình, nhà xuất bản, trong đó dự án đóng vai trò điều phối chung.
Để văn hóa đọc và sách không rơi vào "nhiệm vụ" nặng nề và thái độ của người lớn đóng vai trò then chốt, chị Thùy Dương đưa ra giải pháp giản dị: "Bố mẹ, thầy cô hãy thực sự tham gia vào hành trình đọc và chơi cùng con, không phó mặc cho trẻ với việc đọc, khi đó đọc sách mới trở thành niềm vui được". Khi phụ huynh hào hứng chia sẻ một đoạn văn hay, giáo viên biết lồng ghép tự nhiên những kiến thức từ sách vào bài giảng... trẻ em ắt có động lực khám phá và khát khao được "khoe" những điều mình vừa học được.
Thói quen lật giở từng trang sách có thể là nền tảng đầu tiên cho quá trình xây dựng, tích lũy các kỹ năng, kiến thức. Trả lời câu hỏi về lời khuyên dành cho phụ huynh trong việc tìm kiếm các hoạt động ngoại khóa, chủ nhiệm dự án nhấn mạnh: "Đọc sách luôn là nền tảng của mọi hoạt động, mọi phát triển".
Một thực tế cụ thể là việc học làm người dẫn chương trình; những kỹ thuật phát âm trôi chảy, truyền cảm chỉ là phần ngọn, trong khi việc đọc đa dạng các thể loại sách để trang bị kiến thức nền, thấu hiểu bối cảnh và ứng phó tình huống mới chính là gốc rễ. Tương tự, để đánh một bản đàn hay, người nghệ sĩ cũng cần đọc nhiều để thẩm thấu lịch sử và văn hóa của tác phẩm.
Phía hệ sinh thái khuyến đọc đang ngày một lan tỏa là sự cống hiến thầm lặng của đội ngũ những người sáng lập và cộng sự. Nhiều dự án phi lợi nhuận đang được vận hành, hoàn toàn không dựa trên khía cạnh kinh tế mà xuất phát từ đam mê và mong muốn thay đổi nhận thức cộng đồng.
Với một công việc ổn định khác để bảo đảm cuộc sống, các đơn vị, cá nhân đam mê với văn hóa đọc và niềm khích lệ dành cho trẻ em đang tận dụng tối đa thế mạnh chuyên môn và sự ủng hộ từ giới chuyên môn để duy trì dự án với chất lượng ngày càng chuyên sâu. Tinh thần nhiệt huyết ấy kết hợp cùng những mô hình linh hoạt tại các trường học và không gian văn hóa đang lặng lẽ kiến tạo nên một thế hệ bạn đọc và cả người viết nhỏ tuổi có sự chủ động, giàu hiểu biết và gắn kết chặt chẽ hơn với cội nguồn tri thức.
