Sàn giao dịch hàng hóa Việt Nam: Từng bước hình thành “trung tâm định giá” cho nông sản và nguyên liệu

Công cụ thiết yếu của nền kinh tế hiện đại

Theo ghi nhận của Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam (MXV), năm 2025 đánh dấu một bước phát triển rõ nét của thị trường giao dịch hàng hóa trong nước cả về quy mô, thanh khoản và mức độ tham gia của nhà đầu tư.

Dữ liệu từ MXV cho thấy giá trị giao dịch bình quân mỗi phiên trong năm đạt khoảng 7.500 tỷ đồng, tăng gần 46% so năm trước. Đáng chú ý, tại thời điểm đóng cửa phiên giao dịch ngày 23/12/2025, tổng giá trị giao dịch toàn thị trường đã vượt mốc 17.000 tỷ đồng, mức cao nhất kể từ khi thị trường giao dịch hàng hóa tập trung đi vào hoạt động tại Việt Nam.

Những con số này phản ánh quá trình hội nhập ngày càng sâu của thị trường Việt Nam với các trung tâm giao dịch hàng hóa lớn trên thế giới, đồng thời cho thấy sự trưởng thành của một kênh đầu tư và quản trị rủi ro còn khá mới mẻ đối với nhiều doanh nghiệp trong nước.

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu biến động mạnh, đặc biệt là sự lên xuống khó lường của giá năng lượng, kim loại và nông sản, các công cụ giao dịch kỳ hạn và phái sinh ngày càng trở thành “lá chắn” quan trọng giúp doanh nghiệp kiểm soát rủi ro giá cả. Một bước đi đáng chú ý của Việt Nam là kế hoạch thí điểm giao dịch hàng hóa vật chất đối với một số mặt hàng nông sản chủ lực từ năm 2026.

Theo định hướng này, thị trường sẽ tích hợp các hình thức hợp đồng giao ngay, kỳ hạn và phái sinh trong cùng một hệ sinh thái giao dịch. Mô hình được kỳ vọng sẽ kết nối trực tiếp vùng sản xuất với doanh nghiệp xuất khẩu, các nhà chế biến, hệ thống logistics, kho bãi, ngân hàng và nhà đầu tư tài chính. Nếu vận hành hiệu quả, sàn giao dịch hàng hóa không chỉ đơn thuần là nơi mua bán mà còn trở thành “hệ sinh thái” kinh tế xoay quanh dòng chảy hàng hóa.

Với một quốc gia có lợi thế lớn về nông sản như Việt Nam, việc gia tăng tỷ lệ hàng hóa xuất khẩu được giao dịch qua sở giao dịch có thể giúp cải thiện giá bán, ổn định đầu ra và giảm phụ thuộc vào các kênh trung gian. Đồng thời, sự phát triển của thị trường này cũng tạo ra hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ tới các lĩnh vực tài chính, logistics và thương mại nội địa.

Theo bà Vũ Thị Minh Ngọc, Trưởng phòng Hạ tầng thương mại, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương), quá trình xây dựng thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh của Việt Nam đang nhận được sự hỗ trợ đáng kể từ các đối tác quốc tế.

Vừa qua tại Hà Nội, Đại sứ quán và Tổng Lãnh sự quán Anh tại Việt Nam phối hợp Công ty tư vấn Boston Consulting Group (BCG) tổ chức “Phiên bồi dưỡng nâng cao năng lực hợp tác Vương quốc Anh-Việt Nam nhằm thúc đẩy phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam”.

Chương trình tập trung thảo luận định hướng xây dựng thị trường hàng hóa và phái sinh hiện đại, minh bạch và có khả năng kết nối quốc tế. Đây được xem là một cấu phần quan trọng trong lộ trình phát triển Trung tâm Tài chính quốc tế (IFC) của Việt Nam.

Bà Vũ Thị Minh Ngọc cho biết, từ những trao đổi ban đầu, hai bên đã triển khai các chương trình đào tạo và chia sẻ kinh nghiệm nhằm hỗ trợ Việt Nam xây dựng thị trường giao dịch hàng hóa hiện đại.

Thông qua chương trình này, Việt Nam có cơ hội tiếp cận và nghiên cứu kinh nghiệm từ năm thị trường tiêu biểu gồm Vương quốc Anh, Dubai, Hàn Quốc, Trung Quốc và Singapore.

Hiện, Hàn Quốc được xem là hình mẫu trong vận hành thị trường giao ngay đối với các sản phẩm nông nghiệp nội địa như thịt lợn. Dubai nổi bật trong giao dịch kim loại. Trung Quốc có nhiều kinh nghiệm trong tổ chức các sàn giao dịch nông sản quy mô lớn.

Trong khi đó, Singapore và Vương quốc Anh là những trung tâm tài chính hàng đầu với hệ thống pháp lý và công nghệ giao dịch phát triển.

Theo bà Ngọc, những kinh nghiệm này giúp cơ quan quản lý của Việt Nam có thêm cơ sở để xây dựng chính sách và khung pháp lý phù hợp, đồng thời giúp doanh nghiệp hiểu rõ hơn về cách tham gia thị trường.

Hoàn thiện tính pháp lý và minh bạch để thị trường bứt phá

Tuy nhiên, quá trình phát triển thị trường giao dịch hàng hóa tại Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là cơ chế quản lý.

Hiện, Bộ Công thương được giao quản lý thị trường hàng hóa. Ngân hàng Nhà nước quản lý hoạt động tiền tệ và chuyển tiền ra nước ngoài. Bộ Tài chính phối hợp trong quản lý các sở giao dịch hàng hóa. Trong khi đó, tại nhiều quốc gia, hoạt động này thường được giao cho một cơ quan duy nhất nhằm bảo đảm tính thống nhất trong quản lý và giám sát. Bên cạnh đó, minh bạch cũng được xem là yếu tố then chốt.

Theo các chuyên gia, thị trường chỉ có thể phát triển bền vững khi cơ chế chính sách, hợp đồng giao dịch và quy trình vận hành của sở giao dịch được xây dựng rõ ràng, minh bạch và đáng tin cậy.

Để giải quyết vấn đề này, Bộ Công thương đang tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, trong đó có kế hoạch xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh và dự kiến trình Quốc hội vào cuối năm nay. Đây được xem là nền tảng pháp lý quan trọng nhằm tạo hành lang ổn định cho thị trường, đồng thời tăng sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư quốc tế.

Ở góc nhìn doanh nghiệp công nghệ, ông Đỗ Việt Thành, Giám đốc công nghệ Công ty Cổ phần Công nghệ Thế hệ mới Việt Nam cho rằng, yếu tố công nghệ đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong sự phát triển của thị trường giao dịch hàng hóa. Theo ông, kinh nghiệm quốc tế cho thấy công nghệ có thể quyết định hơn một nửa sự thành công của các sàn giao dịch phái sinh. Các hệ thống giao dịch hiện đại phải bảo đảm tốc độ xử lý nhanh, tính bảo mật cao và khả năng quản lý rủi ro hiệu quả.

Dù vậy, ông Thành nhận định Việt Nam có lợi thế khi lĩnh vực công nghệ đang phát triển nhanh và có khả năng học hỏi từ các thị trường đã có lịch sử hàng trăm năm như Vương quốc Anh.

“Rủi ro về công nghệ vừa là thách thức nhưng cũng có thể trở thành điểm mạnh nếu chúng ta tận dụng tốt kinh nghiệm quốc tế”, ông Thành nói.

Cơ hội định giá lại nông sản Việt Nam

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thường Lạng, chuyên gia kinh tế, việc xây dựng sàn giao dịch hàng hóa là bước đi cần thiết để nâng cao vị thế của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Ông cho biết, từ năm 2005 đã từng đề xuất thành lập sàn giao dịch hàng hóa với mục tiêu giúp Việt Nam chủ động hơn trong việc định giá nông sản. “Việt Nam xuất khẩu rất nhiều nông sản nhưng khi không có sàn giao dịch thì chúng ta gần như không thể kiểm soát giá. Nếu có một thị trường giao dịch bài bản, giá nông sản Việt Nam hoàn toàn có thể tăng lên đáng kể”, ông nhận định.

Theo ông, sàn giao dịch cũng tạo cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, chuyển từ hình thức bán hàng truyền thống sang giao dịch theo hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai và các công cụ tài chính hiện đại.

Tuy nhiên, ông Lạng cũng lưu ý rằng thị trường này đòi hỏi kiến thức chuyên môn cao và có nhiều rủi ro về kỹ thuật, pháp lý cũng như thông tin bất cân xứng giữa các bên tham gia. Vì vậy, ông đề xuất Việt Nam nên áp dụng cơ chế thử nghiệm, bắt đầu với một số mặt hàng nông sản thế mạnh như cà-phê hoặc hồ tiêu, sau đó từng bước mở rộng.

Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy xây dựng các trung tâm tài chính quốc tế tại Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng, thị trường giao dịch hàng hóa được kỳ vọng sẽ trở thành một cấu phần quan trọng của hệ sinh thái tài chính mới.

Nếu được vận hành hiệu quả, các sàn giao dịch không chỉ giúp doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro mà còn góp phần hình thành cơ chế định giá hàng hóa minh bạch, nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi thương mại toàn cầu. Con đường phía trước vẫn còn nhiều thách thức.

Nhưng với nền tảng chính sách đang dần hoàn thiện, cùng sự tham gia ngày càng sâu của doanh nghiệp và nhà đầu tư, thị trường giao dịch hàng hóa Việt Nam đang từng bước mở ra một không gian phát triển mới cho nền kinh tế.