Một trong những nhiệm vụ trọng tâm và cấp bách nhất chính là công tác định hướng quy hoạch và phát triển không gian nhằm tạo nền tảng nhằm khai thác tối đa tiềm năng, lợi thế để xây dựng Nhà Bè trở thành đô thị xanh, hiện đại gắn với bản sắc sông nước.
Tiềm năng và thách thức đan xen
Cụ thể, đó là những vấn đề về biến đổi khí hậu, ngập lụt, sụt lún, hạ tầng kỹ thuật và sức ép dân số tăng nhanh. Nhà Bè hiện có hàng loạt dự án hạ tầng giao thông quan trọng như đường Nguyễn Hữu Thọ, cao tốc Bến Lức-Long Thành, tuyến metro số 4.
Bên cạnh tiềm năng về thu hút đầu tư, tăng khả năng kết nối sẽ là yêu cầu cấp thiết về tổ chức lại không gian đô thị, kiểm soát mật độ dân cư và bảo tồn cảnh quan sông nước. Về quy hoạch không gian, Nhà Bè đang trong tình trạng thiếu định hướng và đồng bộ khi địa phương này có nhiều khu dân cư tự phát, xen kẽ đất nông nghiệp, sự đan xe giữa khu vực đô thị hóa cao và vùng nông thôn. Nếu không kịp thời tích hợp và điều chỉnh, Nhà Bè có nguy cơ rơi vào tình trạng “đô thị chắp vá”.
Sau sắp xếp, sáp nhập, xã Nhà Bè có số dân gần 172.000 người, nhưng hệ thống cơ sở hạ tầng về giao thông và nhiều lĩnh vực khác chưa đáp ứng yêu cầu. Khi dân số tăng nhanh và nhiều dự án được triển khai, nguy cơ ùn tắc giao thông, ngập úng, ô nhiễm môi trường và quá tải dịch vụ công sẽ khiến địa phương tiếp tục rơi vào tình trạng quá tải ngày càng lớn.
Là vùng đất thấp ven sông, Nhà Bè chịu tác động trực tiếp của nước biển dâng, xâm nhập mặn và sụt lún nền đất. Kéo theo đó là việc nếu hoạt động san lấp, xây dựng không được kiểm soát sẽ làm mất cân bằng thủy văn tự nhiên, tăng nguy cơ ngập sâu, gây tổn hại đến hệ sinh thái tự nhiên của địa phương.
Ngoài ra, theo điều chỉnh quy hoạch chung của thành phố đến năm 2040, tầm nhìn đến năm 2060, Nhà Bè sẽ chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình nông thôn ven đô sang đô thị hiện đại, sinh thái và thích ứng với biến đổi khí hậu, điều này cũng sẽ kéo theo sự dịch chuyển cơ cấu kinh tế và lao động. Về vấn đề việc làm, chuyển đổi mô hình cũng là bài toán lớn đối với địa phương. Chưa kể, quá trình đô thị hóa dễ làm phai nhạt bản sắc sông nước, vốn là giá trị văn hóa đặc trưng của Nhà Bè.
Trong bối cảnh đó, mô hình quản lý và thể chế sau sáp nhập đang trong quá trình đồng bộ, nhiều vấn đề cần phải xử lý có thể gây ra những ảnh hưởng nhất định đến tốc độ phát triển, khả năng liên kết vùng và liên kết không gian với các khu vực khác. Những vấn đề này đòi hỏi công tác quy hoạch, quản lý và phát triển đô thị phải có tầm nhìn dài hạn, khoa học và thích ứng linh hoạt với biến đổi khí hậu.
Đô thị hóa thuận tự nhiên
Nhiều nhà khoa học, chuyên gia nhận định rằng, đúc rút từ những mô hình quy hoạch và phát triển đô thị trên thế giới có địa hình, địa thế tương tự như xã Nhà Bè, nhất là đặt trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt, việc triển khai một quy hoạch tổng thể hiện đại, hài hòa với văn hóa, bản sắc sông nước, du lịch sinh thái kết hợp văn hóa bản địa là điều địa phương cần lưu tâm.
Ngoài ra, địa phương cần đẩy mạnh đầu tư cơ sở hạ tầng, xây dựng mô hình quản trị đô thị hiện đại, linh hoạt, minh bạch, lấy người dân làm trung tâm, doanh nghiệp làm động lực và chuyển đổi số làm công cụ để giúp Nhà Bè phát huy tối đa tiềm năng, đồng thời hạn chế được những tác động tiêu cực của quá trình đô thị hóa nhanh.
Kiến trúc sư Trần Thế Vĩnh, Trung tâm Quy hoạch-Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh nhận định: Xã Nhà Bè là một trong khu vực có địa hình thấp, là nơi giao nhau của nhiều nhánh sông lớn trước khi đổ ra biển với tổng chiều dài khoảng hơn 50 km, đây là khu vực được dự báo là vùng chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu trong tương lai. Ông Vĩnh đề xuất: Mô hình thành phố bọt biển (Sponge city) với các nguyên tắc thoát nước bền vững đang được áp dụng thành công tại nhiều đô thị trên thế giới, những nơi có điều kiện hiện trạng tự nhiên tương tự khu vực Nhà Bè.
Mô hình này giúp quản lý lũ lụt, tăng cường cơ sở hạ tầng sinh thái và hệ thống thoát nước mặt của đô thị. Các thiết kế để hoạt động, vận hành giống như một miếng bọt biển, tăng khả năng hấp thụ nước mưa, sau đó được tái sử dụng hoặc thấm vào đất làm tăng lượng cho các tầng nước ngầm.
Khi triển khai mô hình này, địa phương cần tuân thủ một số tiêu chí như: Bảo vệ, khôi phục và phát huy hệ sinh thái hệ thống sông, kênh, rạch; đô thị hóa hài hòa với bảo tồn không gian xanh, kiểm soát phát triển hợp lý, giảm thiểu rủi ro ô nhiễm môi trường.
Chung quan điểm về giải pháp đô thị hóa theo hướng thuận tự nhiên, Phó Giáo sư, Tiến sĩ, kiến trúc sư Phạm Trọng Thuật, Hiệu trưởng Trường đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng: Quá trình quy hoạch không gian mới cho xã Nhà Bè, các cơ quan chuyên môn cần đặc biệt lưu tâm là bảo tồn ký ức bản địa. Một con đường mới, một khu nhà mới chỉ thật sự có giá trị khi nó không xóa đi những tầng ký ức của vùng đất.
Địa phương nên có các giải pháp phục hồi cảnh quan ven sông với các dải công viên ngập nước; phát triển nhà ở thích ứng thủy triều, với kiến trúc nền cao, nhà sàn hiện đại, cho phép con người sống chung với nước thay vì chống lại nước. Tổ chức kết nối giao thông thủy và bộ hài hòa nhằm khai thác lại mạng lưới sông rạch để vận tải hành khách, hàng hóa, giảm áp lực đường bộ.
Tổ chức xây dựng bản sắc văn hóa sông nước, khôi phục lễ hội, chợ nổi và tạo không gian cộng đồng ven sông, nơi ký ức và hiện tại gặp nhau. Với những dư địa của mình, Nhà Bè có thể xem là vùng thử nghiệm cho một kiểu quản trị đô thị mới linh hoạt, đa trung tâm và thích ứng. Việc phát triển Nhà Bè không chỉ là câu chuyện hành chính, mà là hành trình nhận thức theo nghĩa khi nào chính quyền nhìn sông như một hạ tầng mềm, khi ấy quy hoạch mới có thể trở nên hữu cơ.
