Anh Nguyễn Văn Tèo Em là nông dân gốc Xà Bang. Từ những ngày chăn bò thuở nhỏ, anh đã biết đến nho rừng, thường cùng chúng bạn hái ăn trong những năm tháng còn nhiều thiếu thốn. Nay ở tuổi gần 40, Tèo Em đã trở thành người am hiểu về loài quả dại này. Anh cho biết, khi còn non, nho rừng có màu xanh, trông giống nho xanh bán ngoài thị trường nhưng quả tròn và cứng hơn. Khi chín, quả chuyển dần sang màu đỏ hồng, tím sẫm, có khi đen tuyền, rất đẹp mắt.
Theo Tèo Em, tên gọi Xà Bang bắt nguồn từ cây gỗ dầu mọc thành lùm, thành bụi ven đường, bìa làng, ven ruộng rẫy. Đây cũng là nơi nho rừng ưa bám vào để leo lên. Thuở nhỏ, anh từng theo cha vào rừng, dùng lá xà bang gói cơm, ăn cùng nho rừng chấm muối. Bữa ăn dân dã giữa rừng ấy đến giờ vẫn để lại trong anh ký ức về một hương vị khó quên.
Rừng Xà Bang (Bàu Sen), quê hương Tèo Em, nay chỉ còn 63 ha trong tổng diện tích 120 ha trước đây. Nằm giữa những vùng đất sình lầy, rừng cao su và các con suối lớn, khu rừng gắn với địa bàn sinh sống của đồng bào Chơ Ro. Theo lời cha kể, từ năm 1965, khu rừng từng là địa bàn hậu cần quan trọng của quân Giải phóng miền nam. Đến nay, người đi rừng vẫn có thể bắt gặp dấu tích của các trạm quân y tiền phương, công binh xưởng, trung tâm liên lạc, hầm ngầm... Năm 1983, nơi đây được công nhận là Di tích lịch sử cách mạng Khu căn cứ Bàu Sen.
Dưới tán rừng Xà Bang, thu hái nho đã trở thành nghề kiếm thêm thu nhập của nhiều nông dân. Khoảng 5 giờ sáng, khi sương còn bảng lảng, Tèo Em mang giỏ, giắt chiếc kéo cán dài, dẫn theo con chó nhỏ, len lỏi vào khu rừng ẩm ướt. Đầu mùa năm nay, nho rừng được thu mua với giá 50.000 đồng/kg, khiến cuộc săn tìm loại quả dại này càng thêm sôi động.
Lội qua con suối nước đỏ ngầu, Tèo Em phát hiện một dây nho quấn quanh thân cây xà bang. Anh cẩn thận leo lên độ cao khoảng 5m, dùng kéo cắt ba chùm nho đỏ căng mọng. Tay không còn chỗ cầm, anh đành gói nho vào vạt áo, lần tìm đường xuống đất. Chỉ lên dây nho, Tèo Em nói: “Cây này được khoảng 3 kg, ngon rồi. Còn mấy chùm xanh quá, thôi để người đi sau hái, hoặc mấy ngày nữa tôi quay lại, nếu còn thì... lượm tiền!”. Theo anh, làm nghề hái nho không được tham, rừng cho bao nhiêu thì hưởng bấy nhiêu. Người hái phải giữ nguyên gốc và thân dây nho để cây tiếp tục sinh trưởng, năm sau còn ra quả. Có chuyến may mắn, anh tìm được cả một vạt nho, thu hái vài chục ki-lô-gam.
Nắng dần lên, Tèo Em cùng con chó vượt qua gò đất, băng qua những rẫy điều của người dân. Anh cất tiếng hú “Hú, hú, hú”, rồi từ phía xa có tiếng đáp lại. Tèo Em giải thích, đó là cách xin phép chủ đất trước khi hái nho rừng. Ở Xà Bang, người phát hiện dây nho được quyền thu hái. Vì nho mọc tự nhiên, dù trên đất của ai, chủ đất cũng không tranh phần với người tìm thấy.
Ven rẫy điều, Tèo Em cắt được cả chục chùm nho tím thẫm, căng mọng. Sau khi tỉa bỏ cành thừa, những quả dập hoặc bị sóc ăn dở, anh mỉm cười: “Chắc phải 5 kg nữa rồi, ở đây chùm nào cũng nặng và to nhờ nho rừng “ăn ké” phân bón điều”. Trước khi quảy giỏ đi tiếp, anh còn để lại trong vườn hai chùm nho chín đều, đặt trên lớp lá chuối, như một lời cảm ơn chủ vườn.
Nắng lên, xua dần vẻ âm u của khu rừng. Tiếng chồn xen lẫn tiếng chim hót khiến người hái nho thêm phấn chấn. Chiếc giỏ trên vai Tèo Em cũng nặng dần. Băng qua một vạt tre, anh phát hiện thêm một “vườn nho rừng” lúc lỉu quả chín đỏ hồng. Anh bó gọn ống quần, kéo cao tất để đề phòng rắn rồi không ngần ngại chui vào bụi tre gai góc, xù xì. Hái thêm gần chục chùm nho, Tèo Em chia sẻ: “Rắn độc em không sợ vì đeo giày, mang tất cẩn thận, mặc quần dày, nhưng em sợ kiến nhất. Kiến rừng bu quanh chùm nho cắn rất đau và khó chịu. Có xịt thuốc hay bôi gì lên người cũng không ngăn được kiến chui vào quần áo”.
Ngày xưa, nho rừng mọc tràn lan khắp nơi, tím lịm cả một vùng rừng. Nhưng 10 năm trở lại đây, nho rừng thành đặc sản nên thương lái về tận Xà Bang thu mua. Và Tèo Em từ chỗ bán cho vui thì chọn nghề hái nho rừng là công việc mưu sinh chính. Một ngày hái nho, anh có thể thu 15-20 kg, bán được khoảng trên dưới 1 triệu đồng. Cả mùa nho chín, ngày nào Tèo Em cũng đi rừng, dùng lá xà bang đùm cơm nắm mang theo như những ngày thơ bé, miệt mài mưu sinh. Chiều về, anh ra suối rửa sạch bụi bẩn bám trên những chùm nho. Cân thử, ước tính thu được khoảng 25 kg trong ngày. Với giá thu mua 50.000 đồng/kg, số nho mang về giúp anh kiếm được 1,25 triệu đồng.
Hết mùa nho, Tèo Em vẫn vào rừng tìm rau dại, nấm mối, mật ong ruồi... Với anh, rừng Xà Bang tuy không còn rộng lớn như trước nhưng vẫn như người mẹ lớn nuôi dưỡng, chở che cho người dân trong vùng. Những năm gần đây, nhờ thị trường ưa chuộng nho rừng, Tèo Em và nhiều người làm nghề sơn tràng có thêm nguồn thu nhập từ loại quả mọc hoang này. Nho rừng được dùng để ăn tươi, ngâm rượu, làm giấm, mứt hoặc chế biến mật nho. Người dân địa phương còn truyền tai nhau về những lợi ích sức khỏe của loại quả này, dù các công dụng như giảm cân, ổn định tim mạch hay hỗ trợ tiêu hóa vẫn cần được kiểm chứng bằng khoa học.
