Từ thu hút đầu tư đến cuộc đua thu hút nhân tài
Theo Nghị quyết số 09-NQ/TW, ngày 19/5/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới, thành phố định hướng trở thành đô thị đặc biệt, hiện đại, năng động, sáng tạo, có năng lực cạnh tranh quốc tế; giữ vai trò trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại, công nghệ, đổi mới sáng tạo, logistics và hội nhập quốc tế của Việt Nam. Giai đoạn đến năm 2030, thành phố tập trung xây dựng mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, kinh tế xanh và kinh tế tri thức. Trong bối cảnh dòng vốn lớn đang hướng vào cảng biển, logistics, hạ tầng số, trí tuệ nhân tạo, giáo dục, nghiên cứu và các dịch vụ chất lượng cao thì nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn sâu, khả năng làm chủ công nghệ và kinh nghiệm tổ chức thực hiện càng trở nên quan trọng.
Đại diện Hiệp hội Doanh nghiệp Trung Quốc tại Việt Nam cho rằng, hoạt động đầu tư vào Việt Nam đang chuyển từ sản xuất truyền thống sang công nghệ cao, kinh tế số, năng lượng mới, chuỗi cung ứng hiện đại và đổi mới sáng tạo. Khi doanh nghiệp phát triển lên tầm cao mới, nhu cầu về nhân lực chất lượng cao cũng thay đổi tương ứng. Hiện doanh nghiệp không chỉ lựa chọn địa điểm đầu tư mà còn cân nhắc khả năng phát triển lâu dài; trong khi đó, nhân tài cũng lựa chọn nơi xây dựng sự nghiệp và cuộc sống. Điều này cho thấy cuộc cạnh tranh thu hút nguồn nhân lực đã vượt ra ngoài phạm vi giữa các địa phương trong nước, trở thành cuộc đua với những trung tâm kinh tế trong khu vực và thế giới.
Trong khu vực công, bài toán thu hút nhân tài càng cấp thiết khi thành phố cần đội ngũ đủ năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, vi mạch, công nghệ sinh học, nông nghiệp công nghệ cao, logistics, tăng trưởng xanh, quy hoạch và quản trị đô thị. Theo Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Lê Văn Thăng, nguồn lực vật chất quan trọng, nhưng yếu tố quyết định khả năng tạo đột phá là con người, nhất là những chuyên gia, nhà khoa học và nhân tài có khả năng dẫn dắt, tổ chức thực hiện và biến tri thức thành kết quả cụ thể.
Tuy nhiên, thực tế triển khai chính sách cho thấy khoảng cách đáng kể giữa nhu cầu và khả năng tuyển dụng. Từ năm 2018, thành phố đã triển khai thu hút sinh viên tốt nghiệp xuất sắc, cán bộ khoa học trẻ, nhưng sau 5 năm mục tiêu này không đạt được như kỳ vọng. Nguyên nhân được chỉ ra là do chế độ tiền lương, thu nhập và các ưu đãi chưa đủ hấp dẫn, khó cạnh tranh với khu vực ngoài công lập.
Tháo gỡ điểm nghẽn về cơ chế
Giai đoạn 2022-2023, từ những cơ chế thuận lợi của Nghị quyết 98/2023/QH15, ngày 24/6/2023 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để phát triển Thành phố Hồ Chí Minh, thành phố hoàn thành thi tuyển 13 chức danh lãnh đạo, quản lý tại 7 cơ quan, đơn vị, mở ra hướng đi mới trong thu hút nhân tài. Tiếp đó, giai đoạn 2024-2025, Sở Khoa học và Công nghệ tiếp nhận đề xuất từ 5 đơn vị với 18 vị trí, tương ứng 30 chỉ tiêu. Hội đồng tuyển dụng sau đó đã đề xuất 12 vị trí với 13 chỉ tiêu cho các đơn vị. Năm 2026, sau khi rà soát lại nhu cầu, có 4 đơn vị đề xuất 27 vị trí, tập trung vào nông nghiệp công nghệ cao, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ, quy hoạch, kiến trúc và quản lý dự án.
Tuy đạt những kết quả thuận lợi bước đầu, song quá trình triển khai vẫn gặp một số trở ngại. Theo Sở Nội vụ, việc thẩm định hồ sơ năng lực của chuyên gia nước ngoài và người Việt Nam định cư ở nước ngoài phức tạp do cần xác minh văn bằng, chứng chỉ, công trình và thành tích nghiên cứu qua nhiều cơ quan chuyên môn. Quy trình kéo dài trong khi các nhiệm vụ cấp thiết đòi hỏi phải có chuyên gia trong thời gian ngắn.
Một khó khăn khác là chính sách đãi ngộ chưa theo kịp mặt bằng chi phí sinh hoạt. Cụ thể, trường hợp chuyên gia, nhà khoa học và người có tài năng đặc biệt gặp khó khăn về nhà ở, nhưng đơn vị thu hút không bố trí được nhà công vụ, có thể được hỗ trợ tối đa 50% chi phí thuê nhà, không vượt quá 7 triệu đồng/tháng. Mức hỗ trợ này được đánh giá là chưa phù hợp với biến động giá thuê nhà tại Thành phố Hồ Chí Minh. Quá trình sàng lọc hồ sơ cho thấy, nhiều nhân tài có công bố quốc tế, học hàm, học vị cao nhưng thiếu kinh nghiệm “thực chiến”; ngược lại, kỹ sư có năng lực “thực chiến”, làm chủ quy trình và xử lý tốt các vấn đề kỹ thuật có thể chưa đáp ứng những tiêu chí học thuật truyền thống. Để thu hút nhân tài, thành phố cần xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên gia, nhà khoa học, kết nối các sở, ngành, trường đại học, viện nghiên cứu và đơn vị sử dụng nhân lực; mở rộng mạng lưới trí thức Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế. Cơ sở dữ liệu này phải gắn với nhu cầu tuyển dụng cụ thể, tránh tình trạng có danh sách nhân tài nhưng không xác định được nhiệm vụ phù hợp.
Thành phố cũng đề xuất cơ chế tiến cử mở, cho phép tuyển dụng đặc cách những cá nhân được hội đồng chuyên gia hoặc tổ chức khoa học uy tín bảo chứng về năng lực; thí điểm “Visa nhân tài” dành cho người Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế với thời hạn cư trú 5-10 năm, cùng các điều kiện thuận lợi về nhập cảnh, lao động và thuế. Về đãi ngộ, thành phố kiến nghị tăng quyền tự chủ cho người đứng đầu cơ quan, đơn vị, trường đại học và bệnh viện công lập trong đàm phán, ký hợp đồng với chuyên gia đầu ngành; nghiên cứu cơ chế trả lương theo giá trị thị trường, bổ sung phụ cấp dự án và cơ chế chia sẻ lợi ích từ sáng chế, công trình nghiên cứu tạo ra giá trị kinh tế.
