Phát huy di sản “Tri thức trồng và chế biến cà-phê Đắk Lắk”

“Tri thức trồng và chế biến cà-phê Đắk Lắk” đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc tri thức dân gian vào tháng 3/2025.

Hiện nay, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang trình Thủ tướng Chính phủ xem xét cho phép tỉnh Đắk Lắk lập hồ sơ khoa học di sản văn hóa phi vật thể “Tri thức trồng và chế biến cà-phê Đắk Lắk” trình UNESCO ghi danh vào Danh sách Thực hành tốt bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Điều này không chỉ làm cho người trồng, chế biến cà-phê ở Đắk Lắk thêm niềm tự hào mà còn góp phần tăng giá trị cho hạt cà-phê Việt.

Tri thức trồng và chế biến cà-phê được nhận diện ở hầu khắp các xã, phường trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk; trong đó, khảo sát tập trung chủ yếu tại các xã, phường của thành phố Buôn Ma Thuột và các huyện Cư M’gar, Krông Pắc, Ea H’leo, Cư Kuin, thị xã Buôn Hồ (cũ).

Chủ thể văn hóa của “Tri thức trồng và chế biến cà-phê” là những cá nhân, gia đình nắm giữ tri thức trồng và chế biến cà-phê được trao truyền qua các thế hệ trong gia đình, cộng đồng, bao gồm hầu hết những người dân tộc tại chỗ như Ê Đê, M’Nông và cả những người nhập cư từ nơi khác đến đây sinh sống và trồng cà-phê từ những năm 50 của thế kỷ XX. Đặc biệt, tri thức trồng và chế biến cà-phê không ngừng được kế thừa, sáng tạo và phát triển theo thời gian.

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk Trần Hồng Tiến cho biết: Buôn Ma Thuột là “trái tim” của ngành cà-phê Việt Nam, từ lâu đã ghi dấu ấn đậm nét trên bản đồ cà-phê thế giới. Hạt cà-phê Robusta Đắk Lắk không chỉ là sản phẩm nông nghiệp, mà còn là biểu tượng của một nền văn hóa đặc sắc; là kết tinh của tri thức, kinh nghiệm và sáng tạo mà cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên đã bồi đắp, gìn giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ.

Việc công nhận “Tri thức trồng và chế biến cà-phê Đắk Lắk” là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc tri thức dân gian không chỉ nhằm tôn vinh những giá trị của cà-phê mà còn ghi nhận sự đóng góp của những người nông dân một nắng hai sương làm ra hạt cà-phê cũng như những người chế biến cà-phê cả nước nói chung và Đắk Lắk nói riêng.

Đồng thời, việc công nhận di sản này cũng góp phần tạo nên giá trị gia tăng cho hạt cà-phê, giúp người nông dân có cuộc sống ấm no và thúc đẩy sự phát triển của ngành cà-phê. Bên cạnh đó, đây cũng là cơ hội quảng bá mạnh mẽ hình ảnh Đắk Lắk đến với du khách trong và ngoài nước, nhất là thông qua các Lễ hội Cà-phê Buôn Ma Thuột, đặc biệt tỉnh Đắk Lắk đang xây dựng Buôn Ma Thuột trở thành điểm đến của cà-phê thế giới.

Để lập hồ sơ khoa học di sản văn hóa phi vật thể “Tri thức trồng và chế biến cà-phê Đắk Lắk” trình UNESCO ghi danh vào Danh sách Thực hành tốt bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, trong những ngày đầu tháng 12/2025, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk phối hợp với Trường đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, UNESCO, Đại học Vân Nam (Trung Quốc) tổ chức Hội thảo khoa học - diễn đàn quốc tế năm 2025 về “Chuỗi giá trị ngành công nghiệp cà-phê toàn cầu - Phát triển toàn cầu, địa phương và bền vững”. Hội thảo không chỉ thảo luận về chuỗi giá trị ngành công nghiệp cà-phê toàn cầu, mà còn hướng đến phát triển bền vững gắn với bản sắc văn hóa và tri thức bản địa.

Theo các chuyên gia, tri thức trồng và chế biến cà-phê Đắk Lắk không chỉ được trao truyền qua nhiều thế hệ như những hiểu biết và kỹ năng gắn với phong tục, đạo đức, ứng xử xã hội, mà còn được kết tinh trong những câu chuyện về hành trình trồng và chế biến cà-phê - nơi giao thoa giữa truyền thống và văn hóa toàn cầu. Qua đó, hình thành ký ức và bản sắc chung cho cộng đồng, góp phần truyền đạt giá trị, chuẩn mực văn hóa, đồng thời thúc đẩy phát triển bền vững, tạo sinh kế và bảo đảm an sinh xã hội.

Các thực hành tri thức về cà-phê không chỉ gói gọn trong quy trình canh tác hay chế biến, mà còn hàm chứa những giá trị cốt lõi kết nối cộng đồng, tăng cường đối thoại, củng cố cấu trúc xã hội và nuôi dưỡng tinh thần gắn kết giữa các thế hệ, vùng miền. Vì thế, cà-phê không chỉ là một sản phẩm nông nghiệp hay một thức uống phổ biến, mà còn là biểu tượng văn hóa, kết tinh của lao động, sáng tạo và tâm hồn con người Đắk Lắk nói riêng, Tây Nguyên nói chung.

Trong tiến trình giao lưu và hội nhập, tri thức bản địa về cà-phê đã và đang hình thành một hệ giá trị văn hóa phong phú, nơi con người tìm thấy sự đồng cảm, ý thức cộng đồng và niềm tự hào bản sắc, đồng thời mở ra những không gian giao lưu, chia sẻ tri thức và cảm xúc giữa các nền văn hóa. Từ đó, cà-phê trở thành chất xúc tác của đối thoại, sáng tạo và phát triển, góp phần xây dựng nền văn hóa xanh, bao trùm và bền vững, một hướng đi mới khẳng định vị thế Việt Nam trong việc gìn giữ, tôn vinh và quảng bá di sản văn hóa đương đại.

Phó Giáo sư, tiến sĩ Lê Thị Ngọc Điệp đến từ Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đánh giá: Việc di sản hoá cà-phê tại Buôn Ma Thuột diễn ra trong bối cảnh Đắk Lắk giữ vị trí trung tâm của ngành cà-phê Việt Nam. Trong bối cảnh đó, việc gắn cà-phê với “di sản” và “bản sắc địa phương” không chỉ là một lựa chọn văn hoá, mà còn là chiến lược nâng cấp giá trị trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy nhiên, để hướng tới phát triển bền vững, cần thiết có một mô hình di sản hoá dựa vào cộng đồng, trong đó cư dân địa phương được trao quyền tham gia vào quá trình xác định, quản lý và hưởng lợi từ di sản. Đồng thời, cần duy trì sự cân bằng giữa tính trình diễn phục vụ du lịch và tính nguyên bản văn hoá nhằm bảo đảm rằng cà-phê vừa là nguồn lực kinh tế, vừa tiếp tục là chất liệu văn hoá sống của Tây Nguyên.

Đặc biệt là cách tiếp cận cà-phê dưới góc độ di sản văn hóa phi vật thể, với mục tiêu làm nổi bật giá trị toàn cầu của di sản nhưng vẫn giữ được bản sắc địa phương, yếu tố cốt lõi làm nên sức sống của văn hóa Tây Nguyên…

Ðắk Lắk được mệnh danh là “thủ phủ” cà-phê của Việt Nam, với diện tích khoảng 213.000 ha và sản lượng hằng năm hơn 550.000 tấn, chiếm hơn 30% sản lượng cà-phê toàn quốc. Cà-phê là cây trồng chủ lực đóng vai trò hết sức quan trọng trong đời sống kinh tế, xã hội, mang lại nguồn sinh kế cho người dân.

Ðược sự hỗ trợ của các bộ, ngành và sự nỗ lực của tỉnh, nhất là sự năng động của các doanh nghiệp như Công ty Trách nhiệm hữu hạn một thành viên xuất nhập khẩu 2/9 Đắk Lắk (Simexco Đắk Lắk), Công ty cổ phần Tập đoàn Trung Nguyên… đến nay, sản phẩm cà-phê của tỉnh Ðắk Lắk đã xuất khẩu đến hơn 70 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới.

Những năm gần đây, việc sản xuất, chế biến cà-phê trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk còn được khai thác phát triển du lịch trải nghiệm, du lịch văn hóa, sinh thái… thu hút ngày càng tăng lượng du khách đến thăm quan du lịch tại Đắk Lắk.

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk Trần Hồng Tiến cho biết: Tỉnh Đắk Lắk định hướng phát huy giá trị của di sản cà-phê theo hướng gắn kết hài hòa giữa kinh tế xanh - nông nghiệp bền vững, du lịch nông nghiệp-văn hóa, hệ sinh thái sáng tạo và công nghiệp văn hóa, đồng thời tôn vinh tri thức cộng đồng và nâng cao đời sống sinh kế người dân. Định hướng này phù hợp với triết lý của UNESCO về “bảo tồn dựa vào cộng đồng-phát triển dựa trên di sản-bền vững dựa vào văn hóa”. Đặc biệt, trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp, thì những kỹ thuật canh tác truyền thống như trồng xen canh, tưới tiết kiệm, canh tác tái sinh… trở thành nguồn tri thức quý báu cần được phát huy nhằm giúp cộng đồng thích ứng hiệu quả.