Tầm nhìn nhân văn trong bối cảnh toàn cầu
UNESCO khẳng định: Bảo tồn di sản không phải là việc “giữ lại quá khứ”, mà là một cam kết đạo đức và nhân văn của thế giới đối với thế giới, vì sự phát triển bền vững và hòa bình. Khái niệm “di sản sống” của UNESCO nhấn mạnh: Di sản không phải là vật thể tĩnh hay tư liệu quá khứ, “đông cứng” trong bảo tàng, mà là những thực hành văn hóa năng động, hiện diện trong đời sống đương đại, được duy trì và tái tạo liên tục để thích ứng với môi trường tự nhiên và xã hội hiện đại.
Bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ quá khứ, mà còn là đầu tư cho tương lai. Đó là chiến lược xây dựng xã hội đa dạng văn hóa, phát triển kinh tế bền vững và tăng cường khả năng thích ứng trước thách thức toàn cầu. Di sản không còn được xem là đối tượng thụ động cần được bảo vệ, mà là chủ thể năng động tham gia vào quá trình phát triển xã hội. Giá trị của di sản còn nằm ở ý nghĩa đối với cộng đồng chứ không chỉ ở tính quý hiếm hay ở niên đại. Di sản có thể thay đổi và phát triển tự nhiên, tồn tại bền vững cùng cộng đồng. Di sản không bị “đóng băng” trong quá khứ mà phải được thực hành và phát huy trong hiện tại. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang ngày càng gay gắt, nhiều hình thức “di sản sống” không chỉ lưu giữ tri thức, mà còn định hình mối quan hệ tôn trọng và hài hòa giữa con người với môi trường tự nhiên. Việc nhận thức và phát huy những giá trị này chính là chìa khóa để xây dựng chiến lược hành động ứng phó hiệu quả và bền vững với biến đổi khí hậu.
Từ những nhận thức đó, có thể thấy ở Đắk Lắk đang có một tiềm năng…
Di sản cà-phê ở Đắk Lắk trong hệ sinh thái phát triển xanh
Tri thức trồng, chăm sóc, thu hái và chế biến cà-phê ở Đắk Lắk là một dòng chảy tri thức “sống”, được các cộng đồng Ê Đê, M’Nông và cư dân di cư kiến tạo, sáng tạo qua nhiều thế hệ. Tri thức này hình thành từ quá trình quan sát - thực hành - thích ứng - sáng tạo liên tục trước điều kiện tự nhiên của cao nguyên bazan. Tính “sống” của di sản cà-phê thể hiện trong sinh kế, văn hóa và nghi lễ - từ kinh nghiệm tạo tán, tưới nước, thu hái, lên men tự nhiên, rang xay thủ công, từ tập quán quây quần bên ly cà-phê mộc mỗi sáng, đến các nghi lễ nông nghiệp... Những thực hành văn hóa đó tạo nên một hệ sinh thái văn hoá - kinh tế, nơi tri thức bản địa, khả năng cảm quan, liên kết cộng đồng được duy trì và trao truyền.
Cộng đồng nắm giữ tri thức, kỹ năng vừa là người thực hành duy trì, vừa là người kiến tạo tương lai của di sản, của bản sắc văn hóa và trở thành nguồn lực sáng tạo trung tâm. Nhìn nhận văn hóa cà-phê từ góc nhìn “di sản sống”, Đắk Lắk đang bảo vệ, phát huy giá trị di sản gắn với phát triển bền vững: Chuyển đổi canh tác bền vững (nông nghiệp tái sinh, hữu cơ, tưới tiết kiệm) dựa trên tri thức bản địa kết hợp khoa học - kỹ thuật hiện đại, qua đó gắn di sản với kinh tế xanh và thích ứng khí hậu; Phát triển du lịch văn hóa cà-phê như farmstay, trải nghiệm nông nghiệp, lễ hội cà-phê, giúp cộng đồng trực tiếp tham gia và hưởng lợi; Nâng cao, quảng bá kỹ năng ủ - rang - xay thủ công để tạo thương hiệu, tạo thành giá trị văn hóa; Nâng tầm kỹ thuật trồng, chế biến, đóng gói và tiếp thị. Di sản cà-phê ở Đắk Lắk vì thế không chỉ là tri thức sản xuất, mà là nền tảng cho mô hình kinh tế sinh thái - văn hóa. Điều này phù hợp với định hướng xây dựng hồ sơ Văn hóa cà-phê Đắk Lắk trình UNESCO vào Danh sách “Thực hành tốt”, nhấn mạnh yêu cầu bảo tồn dựa vào cộng đồng, bảo vệ quyền văn hóa, quyền tham gia và quyền hưởng lợi của cộng đồng trong toàn bộ chuỗi giá trị.
Nhấn mạnh vai trò “nguồn lực mềm”
Đắk Lắk có di sản đặc trưng, có hệ tri thức bản địa phong phú là nguồn lực phát triển. Cộng đồng dân tộc thiểu số đa dạng ở đây có yêu cầu tạo sinh kế, nâng cao năng lực cộng đồng và thực hiện mục tiêu phát triển bền vững. Bên cạnh Không gian văn hóa Cồng chiêng, Sử thi, Dệt thổ cẩm còn có Văn hóa cà-phê. Đắk Lắk đã/đang chứng minh khả năng vận dụng năng động và sáng tạo quan điểm “di sản sống” của UNESCO vào thực tiễn, biến di sản thành nguồn lực phát triển bền vững trong kinh tế xanh, biến di sản thành nguồn sức mạnh “mềm” của/để phát triển, đồng thời là mô hình tốt khi bảo vệ di sản sống gắn với cộng đồng.
TS Nguyễn Thị Thu Trang, Trường đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, đánh giá: Bằng cách biến tri thức cà-phê thành nguồn lực cho sinh kế, văn hóa và môi trường, Đắk Lắk đang thể hiện sự ứng dụng năng động và sáng tạo quan điểm của UNESCO: Di sản sống không chỉ cần được bảo vệ, mà phải được “kích hoạt” và lan tỏa như động lực phát triển bền vững. Đắk Lắk đang tiến gần đến một mô hình theo tinh thần: Bảo tồn dựa vào cộng đồng - Phát triển dựa trên di sản - Bền vững dựa vào văn hóa. Đây không chỉ là hướng đi phù hợp với tinh thần UNESCO, mà còn là kinh nghiệm có nhiều giá trị cho toàn vùng văn hóa cà-phê cao nguyên.
