Hang Con Moong thuộc bản Mọ, xã Thành Yên, huyện Thạch Thành, tỉnh Thanh Hóa. Thành tựu nghiên cứu trước đây đã phát hiện, khẳng định sự tồn tại của con người cổ ở khu vực này.
Thực hiện chương trình hợp tác giữa Viện khảo cổ học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam với Viện khảo cổ học-Dân tộc học Novosibirsk, Viện Hàn lâm Khoa học LB Nga, từ năm 2010 đến nay hang Con Moong và các hang lân cận tiếp tục được thám sát, khai quật khảo cổ học.
Theo đó, cột địa tầng khai quật khảo cổ học đạt tới độ sâu 9,5 mét đã phát lộ nhiều tầng văn hóa cùng những di vật phong phú, đa dạng, nhất là khẳng định sự hiện diện của con người cổ ở khu vực này. Hang Diêm ở bản Sánh, xã Thành Yên cũng được khai quật hố khảo cổ rộng sáu mét vuông, phát lộ di tích mộ, di cốt động vật, nhuyễn thể.
Các nhà khoa học cho rằng đây là di tích cư trú của con người, điểm chế tác công cụ đá, nơi để mộ táng của nhiều lớp dân cư. Thực hiện hai hố khai quật, tổng diện tích mười mét vuông tại hang Mang Chiêng thuộc Vườn quốc gia Cúc Phương, tiếp giáp với xã Thành Yên, huyện Thạch Thành, giới khảo cổ học phát lộ các tầng văn hóa cùng hàng trăm di vật, nhất là lớp chứa di tồn văn hóa của người tiền sử, di cốt người và vết tích mộ táng.
Trình bày tham luận tại hội thảo, đại diện nhóm nghiên cứu đưa ra nhận xét: Địa tầng hang Mang Chiêng chứng minh con người cư trú ổn định, thích ứng của con người với môi trường sống cũng như tiến triển văn hóa của cư dân tiền sử. Di chỉ hang Mang Chiêng về mặt hình thái cư trú, kiếm sống và kỹ nghệ đá mang tính chất văn hóa Hòa Bình.
Nghiên cứu bước đầu về hang Con Moong phức hợp di chỉ khảo cổ học khu vực phụ cận, các nhà khoa học ghi nhận giá trị nổi bật: Con Moong và các di chỉ phụ cận kể về truyền thống cư trú trong hang động lâu dài, sự thích ứng của con người với môi trường, thiên nhiên. Đây cũng là chìa khóa để tìm hiểu tiến trình lịch sử Việt Nam-Đông Nam Á.
Các nhà tiền sử học đầu ngành đến từ Viện Hàn Lâm LB Nga cho rằng, con người được hình thành ở Châu Phi từ 2,7-2,6 triệu năm trước. Vào khoảng 1,9-1,8 triệu năm trước, người vượn Homo ergaster hay Erectus đã di cư từ châu Phi sang châu Âu và châu Á.
Những tài liệu khảo cổ học thu được thể hiện đặc trưng kỹ nghệ chế tác đá của con người thời đại đá cũ ở Đông Á và Đông Nam Á, bao gồm cả Việt Nam. Di tích cổ nhân học được tìm thấy đã khẳng định khả năng hình thành con người hiện đại ở Đông Á và ở Việt Nam nhưng cần có thêm kết quả xét nghiệm xác định gen di truyền để khẳng định sự tiến hóa con người từ đa khu vực.
Dù vậy, kết quả nghiên cứu và hội thảo khoa học tiếp tục làm sáng rõ hơn những giá trị nổi bật của di tích hang Con Moong; định hướng quy hoạch bảo tồn cho việc lập hồ sơ công nhận di sản văn hóa trong tương lai.
Theo đó, giải pháp cho hang Con Moong trong thời gian tới là cần tiếp tục triển khai công tác nghiên cứu sau khai quật như chỉnh lý tư liệu, thực hiện các phân tích, xây dựng hồ sơ tư liệu, báo cáo khoa học định hướng đến việc xuất bản phục vụ công tác nghiên cứu và tuyên truyền.
Trước mắt, cần có giải pháp bảo vệ di tích, tránh những tác động từ thiên nhiên, con người, nhất là bảo vệ cột địa tầng di tích; tăng cường phối hợp giữa nhà khoa học, nhà quản lý văn hóa với chính quyền tại địa phương trong việc truyền bá giá trị di tích này; hướng tới xây dựng hồ sơ di sản, đề xuất công nhận di sản thế giới.
