Giữa miền đất xứ Đoài trầm mặc, nơi tiếng chuông chùa Thầy ngân vang theo năm tháng, có một không gian vẫn luôn lặng lẽ lưu giữ hồn Việt qua hội họa, di sản, đó là Bảo tàng Mỹ thuật Họa sĩ Phan Thị Ngọc Mỹ (gọi tắt là Bảo tàng Phan Thị Ngọc Mỹ) - điểm hẹn nghệ thuật đặc biệt được lập nên bằng tình yêu và niềm mong mỏi được gìn giữ văn hóa Việt Nam.
Một ngày cuối tháng 5, giữa cái nắng chói chang, chúng tôi tìm về mảnh đất Sài Sơn (xã Quốc Oai, Hà Nội), để được tưới mát tâm hồn trong sắc màu nghệ thuật của Bảo tàng Phan Thị Ngọc Mỹ. Chiêm ngưỡng những bức tranh trưng bày nơi đây, cảm giác như đang đi qua nhiều lớp thời gian tích tụ. Có bức mang vẻ đẹp cổ điển, có bức mang hơi thở đương đại, có tác phẩm chở theo nét mộc mạc của làng quê, có tác phẩm lại chất chứa chiều sâu suy tưởng…
Không gian rộng gần 500m2 hiện đang trưng bày cả trăm bức tranh quý, nhưng đây chỉ là một phần rất nhỏ trong tổng bộ sưu tập lên tới cả nghìn bức của bảo tàng. Trong đó, có nhiều tác phẩm giá trị gắn liền tên tuổi của những “bộ tứ” danh tiếng trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam như: “Trí-Vân-Lân-Cẩn” (Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Tường Lân); “Sáng-Liên-Nghiêm-Phái” (Nguyễn Sáng, Dương Bích Liên, Nguyễn Tư Nghiêm, Bùi Xuân Phái), hay “Nhân-Hòa-Hậu-Kiệm” (Lưu Công Nhân, Lê Huy Hòa, Trần Lưu Hậu, Nguyễn Trọng Kiệm).
Bộ sưu tập ấy không chỉ cho thấy gu thẩm mỹ tinh tế của người sưu tầm, mà còn làm nên không gian đối thoại thú vị của mỹ thuật Việt Nam, nơi dấu ấn của nhiều thế hệ danh họa cùng hiện diện. Đáng chú ý, bảo tàng còn dành không gian trưng bày hàng trăm cổ vật, hiện vật bằng chất liệu sành, gốm, đồng, đá, gỗ… cùng nhiều bức thư pháp cổ.
Say mê trước vẻ đẹp của tranh quý, càng thêm nể phục tâm huyết, nỗ lực bền bỉ của họa sĩ Phan Thị Ngọc Mỹ - người đã dành hơn 40 năm cho hành trình sưu tầm, gìn giữ những giá trị tinh hoa của nền mỹ thuật Việt Nam. Tiếp chúng tôi trong căn phòng nhỏ - nơi treo trang trọng hàng chục bằng khen, giấy khen, kỷ niệm chương dành cho cá nhân vì những đóng góp cho mỹ thuật, di sản Việt Nam, bà Mỹ cho biết, năm 2026 là cột mốc đánh dấu tròn 20 năm hoạt động của bảo tàng mang tên mình.
Ở tuổi 80, người phụ nữ có vóc dáng nhỏ bé vẫn toát lên vẻ tinh anh, nhanh nhẹn. Bà cho biết, trong suốt những năm qua bà luôn nâng niu từng bức tranh, từng hiện vật, không chỉ vì giá trị nghệ thuật nằm trong đó, mà còn bởi vì chúng là chứng nhân của một thời đại, mang theo những câu chuyện văn hóa cần được tiếp nối qua nhiều thế hệ.
Sinh năm 1947, họa sĩ Phan Thị Ngọc Mỹ là hậu duệ đời thứ 15 dòng họ Phan Huy - dòng họ khoa bảng nổi tiếng của xứ Đoài với nhiều tên tuổi lớn như Phan Huy Cận, Phan Huy Ích, Phan Huy Chú… Lớn lên trong bầu không khí đậm đặc chất liệu văn hóa, nghệ thuật, ở Phan Thị Ngọc Mỹ sớm hình thành tình yêu với cái đẹp, hội họa và những giá trị truyền thống dân tộc, đây là lý do dù sau này theo học ngành kinh tế, tình yêu đó vẫn vẹn nguyên.
Duyên hội họa của bà không bắt đầu từ những giảng đường đào tạo mỹ thuật bài bản, mà đến một cách tự nhiên như vốn đã được nuôi dưỡng từ không gian văn hóa của dòng họ. Bà kể, khoảng những năm 1985-1986, khi đang sống tại căn nhà số 66 Bà Triệu (Hà Nội), trong lần mời họa sĩ Mạnh Kiệt đến vẽ chân dung, bà đã ngẫu hứng mượn bút, mầu của ông để thử vẽ một bức tranh tĩnh vật hoa sen và chính tác phẩm này đã khiến cho nhiều người trong giới mỹ thuật sửng sốt khi biết người vẽ chỉ là một “tay ngang”. Và cũng từ đây, Phan Thị Ngọc Mỹ có động lực để tự mày mò, tự học trên con đường sáng tác hội họa.
Hiện, tại bảo tàng của bà, có một không gian nhỏ trưng bày những sáng tác cá nhân. Gắn bó chủ yếu với chất liệu bột mầu và sơn dầu, tranh của bà Mỹ mang sắc thái tươi tắn, trong trẻo, rực rỡ, chứa chan tình yêu cuộc đời và niềm vui sống.
Bà đặc biệt dành nhiều tình cảm cho mảng đề tài về làng quê và Hà Nội. Từ những bức tranh phong cảnh quê hương xứ Đoài với chùa Thầy, ao làng, khóm chuối, mùa hoa gạo…, cho đến những nét phác thảo về vẻ cổ kính, nên thơ của Hà Nội với phố cổ, hồ Hoàn Kiếm, hoa lộc vừng…, tất cả đều cho thấy sự rung động, gắn bó tha thiết, tình yêu quê hương, đất nước của người vẽ.
Tính đến nay, bà đã có hơn 10 triển lãm cá nhân, kể từ triển lãm đầu tiên diễn ra vào những năm 90 của thế kỷ 20. Bên cạnh triển lãm riêng, bà còn thường xuyên tham gia các triển lãm nhóm và hoạt động trưng bày định kỳ của Hội Mỹ thuật Việt Nam hay Hội Mỹ thuật Hà Nội…
Có một điều thú vị mà ai theo dõi hành trình hội họa của Phan Thị Ngọc Mỹ đều biết, đó là bà trở thành nhà sưu tầm tranh trước khi cầm cọ vẽ. Ngay từ những năm 1980, khi đời sống kinh tế còn gặp nhiều khó khăn, bà đã bắt đầu sưu tầm tranh. Bà yêu những bức tranh đẹp đến mức từng bán một căn nhà ở phố Kim Liên để có vốn theo đuổi đam mê.
Với bà, sưu tầm tranh cũng là một cách gìn giữ tinh hoa mỹ thuật Việt Nam. Không chỉ tìm đến nhiều nguồn để mang về những bức tranh quý của các danh họa, bà còn mở một phòng tranh riêng tại số nhà 66 Bà Triệu, tạo nên một không gian thưởng lãm nghệ thuật và gặp gỡ của giới họa sĩ. Bà kết nối với họ một cách đầy trân trọng, sẻ chia.
Trong những năm tháng khó khăn, nhiều họa sĩ sống chật vật với nghề, bà Mỹ vẫn thường hỗ trợ kinh phí, mua mầu vẽ, vật liệu để họ yên tâm sáng tác, âm thầm trở thành cầu nối để những tác phẩm của họ đến gần hơn với công chúng.
Từ tâm huyết sưu tầm suốt hàng chục năm, năm 2006, bà Mỹ quyết định thành lập Bảo tàng Mỹ thuật Họa sĩ Phan Thị Ngọc Mỹ tại quê nhà Sài Sơn, đây được coi là bảo tàng mỹ thuật tư nhân đầu tiên của Việt Nam. Dù được phép thu phí để duy trì hoạt động nhưng đến nay, bảo tàng vẫn mở cửa miễn phí để phục vụ cộng đồng.
Đến nay, nơi này đã trở thành điểm hẹn văn hóa quen thuộc của người dân Sài Sơn cũng như những người yêu mỹ thuật Việt Nam và đông đảo học sinh, sinh viên đến nghiên cứu, tham quan, học tập. Họa sĩ Phan Thị Ngọc Mỹ cho biết, đã từng có những lời đề nghị mua lại bảo tàng của bà với giá rất cao nhưng bà kiên quyết từ chối.
Bà vẫn luôn ước mong không gian bảo tàng có thể được mở rộng, để nơi đây mãi mãi là nơi lưu giữ, bảo tồn một phần di sản mỹ thuật Việt Nam, đánh thức tình yêu nghệ thuật và ý thức gìn giữ di sản cho thế hệ mai sau.
