Trải qua gần hai thế kỷ thăng trầm cùng lịch sử, ngôi cổ miếu này không chỉ gìn giữ vẹn nguyên những nét chạm trổ tinh xảo mà còn là chứng nhân cho hành trình khai hoang, lập ấp và giữ nước của các thế hệ cha ông.
Đình Bình Thủy (hay còn gọi là Long Tuyền Cổ Miếu) tọa lạc tại trục đường Lê Hồng Phong, thuộc địa phận phường Bình Thủy, cách trung tâm thành phố Cần Thơ khoảng 5km. Nhìn từ bản đồ văn hóa địa phương, ngôi đình nằm trong một không gian mở, giao hòa tuyệt đối với thiên nhiên xứ sở vườn tược trù phú.
Bao bọc chung quanh khuôn viên Đình Bình Thủy là một hệ thống ranh giới tự nhiên và nhân tạo vô cùng đặc sắc, tạo nên thế rào tứ giác vững chãi. Mặt phía bắc của đình hướng ra bờ sông Hậu lộng gió; mặt phía đông giáp sát rạch Bình Thủy (hay còn gọi bằng cái tên mỹ miều là rạch Long Tuyền); mặt phía nam tiếp giáp đường Lê Hồng Phong thông thương với các trục lộ lớn khác như đường Bùi Hữu Nghĩa, Cách mạng Tháng Tám; và mặt phía tây tựa lưng vào khu dân cư đông đúc.
Với địa thế đặc thù này, Đình Bình Thủy chính là một công trình kiến trúc mẫu mực hội tụ đầy đủ các yếu tố phong thủy cổ truyền của người Việt: “Nhất cận giang, nhị cận quan, tam cận thị”. Vị trí này không chỉ thuận lợi cho việc giao thương bằng cả đường thủy lẫn đường bộ mà còn mang lại sinh khí đại cát, mang lại sự thịnh vượng bền vững cho toàn bộ ngôi làng từ thuở sơ khai.
Ngược dòng lịch sử, Đình Bình Thủy được khởi dựng vào năm 1844 trên một khu đất rộng lớn có diện tích ban đầu lên tới hơn 500.000m². Ban đầu, ngôi đình chỉ là một ngôi miếu bằng tre lá mộc mạc do nhân dân trong làng dựng lên để cầu mong mưa thuận gió hòa sau những chuyến đi biển, làm rẫy.
Vào năm 1852 (Nhâm Tý), tuần phủ Huỳnh Mẫn Đạt trên đường tuần du qua vùng đất này gặp phải trận cuồng phong lớn nhưng nhờ trú ẩn tại rạch Bình Thủy mà tai qua nạn khỏi. Nhận thấy đây là vùng đất linh ứng, ông đã dâng sớ lên triều đình nhà Nguyễn. Ngay sau đó, vua Tự Đức đã ban sắc phong cho thần Thành Hoàng làng là “Bổn Cảnh Thành Hoàng Chỉ Kính Thần”.
Sau khi nhận được sắc phong quý báu của bậc đế vương, người dân địa phương đã cùng nhau đóng góp tiền của, công sức để đại trùng tu ngôi đình thành một công trình kiên cố bằng gỗ ngói vào năm 1909, định hình nên diện mạo rực rỡ như ngày nay.
Khuôn viên của đình được bố trí một cách khoa học và ngăn nắp. Phía ngoài gồm hai miếu lớn thờ thần Nông và thần Hổ; gần cổng chính là hai miếu thờ thần Rừng và thần Khai kênh dẫn nước. Sự hiện diện của các ngôi miếu này phản ánh rõ nét tư duy của cư dân nông nghiệp, luôn kính trọng và cầu hòa với các lực lượng tự nhiên.
Đi sâu vào trong, cấu trúc đình gồm khu đình chính và khu lục ấp. Khu đình chính có năm ngôi nhà (bao gồm tiền đình và chính điện), trong khi khu lục ấp là nơi chuẩn bị đồ tế lễ cùng một nhà hát để phục vụ các kỳ lễ hội.
Nhà nghiên cứu văn hóa, soạn giả Nhâm Hùng cho biết: Điểm làm nên giá trị độc nhất vô nhị của Đình Bình Thủy so với các ngôi đình cổ ở miền bắc chính là sự phá cách và dung hợp văn hóa trong kiến trúc đặc trưng của miền Tây Nam Bộ. Hệ thống tiền đình và chánh điện được xây dựng theo sơ đồ hình vuông tổng thể với cấu trúc 6 hàng cột vững chãi, mỗi hàng gồm 6 cột chống đỡ. Các chân cột đều được thiết kế choãi ra bên ngoài theo tính toán cơ học tinh tế, giúp kết cấu toàn bộ ngôi đình trở nên cực kỳ kiên cố trước tác động của thời gian và thời tiết khí hậu nhiệt đới ẩm mặn.
Kiến trúc mái của tòa chánh điện mang đậm phong cách “thượng lầu hạ hiên” với ba tầng mái chồng lên nhau một cách uyển chuyển. Trên đỉnh nóc của mỗi gian nhà, các nghệ nhân xưa đã khéo léo đắp nổi cặp rồng uốn lượn khúc tranh lấy trái châu đầy sống động. Các hàng cột trụ bên trong nội điện đều được chạm khắc tỉ mỉ hình tượng rồng phượng oanh liệt, hoa mẫu đơn nở rộ cùng các điển tích cổ, thể hiện trình độ chạm trổ, trau chuốt đạt đến độ tinh xảo đỉnh cao của các nghệ nhân chạm khắc gỗ Nam Bộ đầu thế kỷ 20.
Cách bố trí các ban thờ trong Đình Bình Thủy phản ánh chân thực tư duy văn hóa đa dạng, phóng khoáng và cởi mở của con người vùng đất Nam Bộ. Không chỉ thờ vị thần Thành Hoàng làng độc tôn, đình còn là nơi hội tụ các tín ngưỡng dân gian phong phú.
Đặc biệt, lòng bao dung và tinh thần uống nước nhớ nguồn được thể hiện rõ nét khi đình lập ban thờ tôn vinh các vị anh hùng dân tộc, những bậc tiền hiền có công lớn với đất nước qua nhiều thời kỳ lịch sử như Nguyễn Trãi, Nguyễn Huệ, Nguyễn Trung Trực, Võ Huy Tập, Đinh Công Trứ, Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh... Đặc biệt, ngay sau Ngày Giải phóng miền nam thống nhất đất nước (30/4/1975), nhân dân Bình Thủy đã trang trọng lập bàn thờ trang nghiêm để thờ phụng và tưởng nhớ Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại trong chánh điện. Sự tích hợp này tạo nên một không gian văn hóa-lịch sử thiêng liêng, nơi tín ngưỡng thờ thần hòa quyện chặt chẽ với lòng yêu nước nồng nàn.
Hằng năm, Đình Bình Thủy tổ chức hai lễ hội văn hóa lớn có tầm ảnh hưởng sâu rộng toàn vùng. Đầu tiên là Lễ hội Kỳ yên Thượng điền diễn ra trang trọng trong vòng 3 ngày từ ngày 12 đến ngày 14 tháng Tư âm lịch.
Đây là dịp để người dân thực hiện các nghi thức tế lễ cổ truyền, rước thuyền hoa trên sông, biểu diễn hát bội và tổ chức các trò chơi dân gian đặc sắc. Lễ hội thứ hai là lễ Hạ điền được tổ chức vào ngày 14 và 15 tháng Chạp hằng năm để làm lễ tạ ơn đất trời và chuẩn bị chào đón năm mới.
Điều đặc biệt được duy trì cho đến ngày nay là vào dịp lễ cúng đình, người dân khắp nơi đem lễ vật đến cúng, tích cực tham gia các hoạt động văn hóa như múa lân, trò chơi dân gian tạo nên không khí sôi động.
Bà Lê Thị Gấm cư dân của làng Long Tuyền xưa chia sẻ: “Hằng năm vào dịp lễ hội kỳ yên, tôi và nhiều người dân sống ở rạch Long Tuyền xưa đều đem lễ vật đến dâng cúng để tưởng nhớ công ơn các bậc tiền nhân có công khai hoang lập ấp, đồng thời cầu mong cho gia đình bình an, đất nước phát triển”.
Những ngày hội này không chỉ là dịp cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu mà còn là điểm hẹn văn hóa giúp du khách thập phương khám phá nét ẩm thực đặc trưng và nghệ thuật diễn xướng dân gian Nam Bộ độc đáo.
Với những giá trị kiến trúc, nghệ thuật và lịch sử độc đáo, Đình Bình Thủy vinh dự được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích Lịch sử Văn hóa cấp quốc gia từ rất sớm, vào năm 1989.
