Khơi nguồn cảm hứng văn học về đề tài người lính hôm nay

Trại sáng tác văn học "Chiến tranh cách mạng và người lính hôm nay" khép lại sau 10 ngày làm việc. Những bản thảo đầu tiên đã được hoàn thành. Những chùm thơ, bút ký, truyện ngắn đã thành hình. Có lẽ, giá trị đáng kể nhất của trại viết, bên cạnh tác phẩm là hành trình kết nối, sẻ chia giữa người cầm bút với đời sống quân ngũ, giữa văn chương với hiện thực đang vận động từng ngày của đất nước.

Phát biểu tại lễ bế mạc, Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội khẳng định, suốt 70 năm xây dựng và phát triển, Tạp chí luôn gắn bó mật thiết với đội ngũ cộng tác viên trên mọi miền đất nước. Sức sống văn học được bồi đắp từ thực tiễn sinh động của đời sống nhân dân và quân đội, từ vẻ đẹp của người chiến sĩ cách mạng, đồng thời được làm giàu qua tâm huyết, trách nhiệm và tài năng của nhiều thế hệ cầm bút.

Đánh giá kết quả trại sáng tác, Đại tá Phùng Văn Khai cho rằng, những chuyến đi thực tế tại các đơn vị quân đội mang đến cho các tác giả cơ hội tiếp cận trực tiếp với đời sống bộ đội, qua đó khơi mở cảm hứng sáng tạo và hình thành nhiều tác phẩm giàu hơi thở cuộc sống. Trại sáng tác cũng là không gian giao lưu nghề nghiệp, lan tỏa giá trị nhân văn của văn học tới thực tiễn đời sống quân ngũ.

Nhiều năm qua, đề tài chiến tranh cách mạng và người lính luôn là mạch nguồn quan trọng của văn học Việt Nam. Từ những tác phẩm ra đời trong kháng chiến đến các sáng tác thời kỳ đổi mới, hình tượng người lính luôn hiện diện như biểu tượng của lòng yêu nước, tinh thần cống hiến và khát vọng bảo vệ Tổ quốc. Theo thời gian, cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, câu chuyện viết về người lính hôm nay cũng đang đặt ra không ít thách thức.

Chiến tranh đã lùi xa, nhiều người cầm bút trẻ sinh ra và lớn lên trong hòa bình, không có những trải nghiệm trực tiếp về chiến trường như các thế hệ đi trước. Trong khi đó, đời sống quân ngũ hiện nay cũng đã có nhiều thay đổi.

Tiếp nối truyền thống, người lính thời đại mới đầy trách nhiệm, sẵn sàng hy sinh trong những nhiệm vụ giữ gìn chủ quyền biển đảo, bảo vệ biên giới, cứu hộ cứu nạn, phòng chống thiên tai, tham gia lực lượng gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc hay giúp dân phát triển kinh tế, ổn định đời sống. Những biến chuyển ấy đòi hỏi văn học cần có cách tiếp cận mới, tinh tế và linh hoạt, không thể tiếp tục khai thác đề tài bằng những mô-típ quen thuộc.

Bạn đọc hôm nay mong muốn được tiếp cận với những số phận cụ thể, những câu chuyện đời thường và suy tư chân thực về con người trong bối cảnh mới. Bởi lẽ đó, điều đầu tiên mà trại sáng tác lần này hướng tới chính là đưa người viết đến gần hơn với thực tiễn.

Trong những ngày ở Vũng Tàu, các văn nghệ sĩ đã có dịp thâm nhập thực tế tại các đơn vị quân đội, gặp gỡ cán bộ, chiến sĩ đang làm nhiệm vụ, lắng nghe những câu chuyện từ thao trường, doanh trại và cuộc sống thường ngày.

Nhà văn Nguyễn Ngọc Lợi, người cao tuổi nhất của trại viết, sau chuyến đi thực tế tại Sư đoàn 302 đã hoàn thành bút ký "Những người con Vĩnh Linh". Tác phẩm tái hiện cuộc gặp gỡ đặc biệt giữa hai thế hệ. Trong hình ảnh những chiến sĩ đang huấn luyện và sẵn sàng chiến đấu, người cựu binh từng đi qua chiến tranh như bắt gặp chính mình của nhiều thập niên trước. Ký ức tưởng đã lùi xa bỗng trở về, tạo nên một cuộc đối thoại âm thầm giữa quá khứ và hiện tại.

Đó cũng là một trong những nét nổi bật của nhiều tác phẩm được hình thành từ trại viết lần này. Người lính hôm nay luôn được đặt trong mạch nối tiếp của các thế hệ đi trước.

Trong bút ký "Lính quân y thời bình", nhà văn Thái Chí Thanh lựa chọn góc nhìn khác. Ông viết về những người lính quân y đang thực hiện nhiệm vụ trong nước và quốc tế, từ đảo xa đến những vùng vừa trải qua thiên tai, động đất.

Phía sau công việc chuyên môn là tinh thần trách nhiệm và lòng nhân ái của những người mang quân hàm xanh. Nếu chiến tranh từng là cuộc chiến để giành lấy sự sống thì trong hòa bình, họ vẫn tiếp tục cuộc chiến ấy bằng những cách thức khác.

Nhà văn Trung Sỹ lại tìm thấy cảm hứng từ những cuộc hành quân không có tiếng súng. Trong tác phẩm "Có những cuộc hành quân thời bình", hình ảnh người lính hiện lên qua các nhiệm vụ cứu hộ cứu nạn, hỗ trợ nhân dân, bảo vệ cuộc sống bình yên nơi đơn vị đứng chân. Từ đó cho thấy khái niệm "chiến đấu" trong thời bình đã được mở rộng với nhiều nội hàm mới.

Cùng với văn xuôi, thơ ca cũng ghi nhận những tìm tòi đáng chú ý. Viết về người lính hôm nay không phải dễ đối với thơ. Đời sống quân ngũ hiện đại ít tạo ra những hoàn cảnh giàu kịch tính như chiến tranh. Người làm thơ buộc phải đi sâu hơn vào chiều sâu tâm trạng và những rung động tinh tế của con người. Chùm thơ của Đặng Bá Khanh gây ấn tượng bởi cảm xúc chân thực. Những câu thơ được hình thành từ trải nghiệm thực tế, không lên gân, không minh họa.

Trong khi đó, Trần Minh Tiến lại lựa chọn hướng tiếp cận giàu tính suy tưởng hơn, khai thác đời sống nội tâm của người lính giữa những biến đổi của thời đại công nghệ.

Nhà thơ Nguyễn Minh Đức, với tư cách một người lính, anh dành nhiều sự quan tâm đến những mất mát, hy sinh và vẻ đẹp bình dị của người quân nhân. Trong thơ anh, hình tượng người lính được nhìn từ phía con người nhiều hơn từ phía biểu tượng. Phần lớn các sáng tác đều cho thấy xu hướng mở rộng biên độ phản ánh.

Người lính còn hiện hữu trong gia đình, trong tình yêu, trong những bữa cơm đơn vị, trong nỗi nhớ quê nhà, trong công việc cứu dân giữa bão lũ hay trong hành trình gìn giữ hòa bình ở nước ngoài. Cách mở rộng khai thác không gian làm cho hình tượng trở nên gần gũi hơn với đời sống đương đại.

Điểm nhấn khác của trại viết năm nay là tọa đàm "AI với người viết hôm nay". Chủ đề phản ánh những vấn đề mới mà văn học đang phải đối diện. Trí tuệ nhân tạo đang tham gia ngày càng sâu vào nhiều lĩnh vực sáng tạo. Đối với người viết, AI có thể hỗ trợ tìm kiếm tư liệu, xây dựng đề cương hay rà soát bản thảo. Dù vậy, những câu hỏi về vai trò của cảm xúc, trải nghiệm sống và bản sắc sáng tạo cá nhân vẫn được đặt ra.

Tại tọa đàm, nhiều ý kiến cho rằng công nghệ có thể hỗ trợ người viết nhưng không thể thay thế trải nghiệm thực tiễn. Các chuyến đi thực tế, va đập với đời sống và niềm rung động mang tính cá nhân vẫn là nguồn gốc tạo nên giá trị cốt lõi của văn chương.

Từ góc độ ấy, chủ đề AI (trí tuệ nhân tạo) được bàn luận trong trại viết về đề tài người lính càng cho thấy yêu cầu đổi mới đối với người cầm bút hiện nay. Văn học không thể đứng ngoài sự phát triển của công nghệ, đồng thời cũng không thể đánh mất những giá trị nền tảng làm nên bản chất của sáng tạo.

Gần 30 bài thơ, nhiều bút ký, truyện ngắn và bản thảo truyện dài đã được hình thành. Đó là tín hiệu tích cực ban đầu cho thấy quan tâm của người cầm bút đối với đề tài người lính luôn thường trực. Quan trọng hơn, nhiều tác giả đang nỗ lực tìm kiếm những cách tiếp cận, góc nhìn mới để phản ánh đời sống quân ngũ trong bối cảnh hiện đại.

Trại viết năm nay của Tạp chí Văn nghệ Quân đội gắn với định hướng xây dựng nguồn tác phẩm cho Cuộc thi Thơ và Ký năm 2026 đang được đơn vị triển khai. Từ trại sáng tác, các tác giả có thêm cơ hội tích lũy tư liệu, làm giàu trải nghiệm, góp thêm những tiếng nói mới cho văn học. Từ những bản thảo đã được hình thành, Ban tổ chức kỳ vọng có thêm nhiều tác phẩm chất lượng tham gia các cuộc thi chuyên đề, tiếp tục làm phong phú diện mạo thơ và ký viết về người lính trong giai đoạn hiện nay.​