Nhưng vài năm trở lại đây, khi những công trình thủy lợi quy mô lớn được đầu tư đồng bộ, bài bản, dòng nước đã thực sự trở về, mang theo sinh khí mới, làm hồi sinh những miền đất từng khô cằn, sỏi đá.
Theo báo cáo đánh giá kết quả đầu tư trung hạn giai đoạn 2021-2025 và định hướng giai đoạn 2026-2030 của Ban Quản lý Đầu tư và Xây dựng thủy lợi 7 (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), trong 5 năm qua, đơn vị đã triển khai 8 dự án thủy lợi lớn tại các tỉnh duyên hải miền trung, từ Đà Nẵng đến Bình Thuận (cũ). Tổng dung tích các hồ chứa đạt khoảng 543 triệu m³ - một “nguồn dự trữ chiến lược” đủ sức giải cơn khát cho hàng chục nghìn héc-ta đất sản xuất và bảo đảm nước sinh hoạt cho hàng triệu người dân.
Qua thực tiễn vận hành, các hệ thống thủy lợi đã cấp nước tưới ổn định cho hơn 62.650ha đất nông nghiệp, cung cấp khoảng 1,27 triệu m³ nước mỗi ngày đêm cho sinh hoạt và công nghiệp, đồng thời tham gia hiệu quả vào nhiệm vụ phòng, chống lũ. Hầu hết các dự án đã hoàn thành, bàn giao đưa vào sử dụng, trở thành “bệ đỡ” quan trọng cho phát triển kinh tế-xã hội toàn vùng.
Hồ Sông Chò 1 - “trái tim” điều tiết nước phía nam Khánh Hòa
Tại Khánh Hòa, hai công trình được xem là những “điểm sáng” nổi bật là hồ chứa nước Sông Chò 1 (xã Bắc Khánh Vĩnh) và hệ thống thủy lợi Tân Mỹ (huyện Bác Ái, tỉnh Ninh Thuận cũ).
Hồ Sông Chò 1 có dung tích thiết kế hơn 109 triệu m³, tổng vốn đầu tư 956 tỷ đồng. Đây là công trình đa mục tiêu, được thiết kế kết nối liên thông với các hồ Suối Dầu và Cam Ranh, hình thành mạng lưới điều tiết nước liên vùng cho toàn bộ khu vực phía nam của tỉnh. Về mặt khoa học thủy lợi, mô hình liên hồ này cho phép phân phối dòng chảy linh hoạt theo mùa, giảm tổn thất nước và tăng hiệu quả khai thác tổng hợp nguồn tài nguyên nước.
Công trình hiện cung cấp nước tưới cho khoảng 4.300ha đất nông nghiệp, đồng thời cấp hơn 152.000m³ nước/ngày đêm phục vụ sinh hoạt, du lịch và công nghiệp. Đặc biệt, trong đợt mưa lũ lịch sử tháng 11/2025, hồ đã tích trữ khoảng 93,5 triệu m³ nước, góp phần cắt giảm đỉnh lũ, giảm áp lực cho hạ du, bảo đảm an toàn công trình và khu dân cư, là minh chứng rõ ràng cho vai trò “lá chắn” trước thiên tai.
Ngày 19/12/2025, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với tỉnh Khánh Hòa tổ chức Lễ khánh thành hồ chứa nước Sông Chò 1. Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp khẳng định, khi vận hành ổn định, công trình sẽ phát huy hiệu quả lâu dài, mang lại sự trù phú cho các vùng sản xuất nông nghiệp và tạo nền tảng cho phát triển bền vững.
Hệ thống thủy lợi Tân Mỹ - “mạch sống” của vùng khô hạn nhất cả nước
Nếu hồ Sông Chò 1 được ví như “trái tim” điều tiết nước của phía nam Khánh Hòa, thì hệ thống thủy lợi Tân Mỹ (hồ Sông Cái), với dung tích 210 triệu m³ và tổng mức đầu tư gần 7.000 tỷ đồng, chính là “mạch sống” của vùng bắc Ninh Thuận (cũ) - nơi từng được xem là khắc nghiệt nhất cả nước về hạn hán.
Công trình nằm trên sông Cái Phan Rang, khởi công từ năm 2010 nhưng nhiều lần gián đoạn. Trước tình trạng hạn hán gay gắt năm 2015, dự án được tái khởi động theo hình thức đầu tư cấp bách. Đến năm 2021, công trình hoàn thành vượt tiến độ một năm và ngay mùa mưa đầu tiên đã tham gia cắt lũ, đồng thời phát huy hiệu quả chống hạn rõ rệt.
Từ hồ Tân Mỹ, nước được dẫn qua hệ thống đường ống áp lực dài khoảng 21km, phân phối đến các vùng sản xuất. Giải pháp tưới bằng đường ống áp lực là một lựa chọn mang tính khoa học và kinh tế, giúp giảm thất thoát nước, tiết kiệm năng lượng và chi phí. Theo Ban Quản lý Đầu tư và Xây dựng thủy lợi 7, mỗi héc-ta đất canh tác có thể tiết kiệm khoảng 30 triệu đồng/năm tiền điện so với phương thức bơm nước truyền thống.
Nhờ nguồn nước ổn định, những vùng đất khô cằn ở Bác Ái, Ninh Sơn, Thuận Bắc… nay đã phủ xanh bởi táo, nho, măng tây xanh, nha đam. Nhiều doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư nông nghiệp công nghệ cao, hình thành các vùng sản xuất tập trung quy mô lớn, tạo sinh kế bền vững cho người dân.
Ông Phạm Trọng Hùng, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Thuận Bắc, cho biết, nhờ nguồn nước cấp bổ sung ổn định từ hệ thống Tân Mỹ về hồ Sông Trâu, đồng bào dân tộc thiểu số Raglai ở địa phương có điều kiện khôi phục hàng chục héc-ta đất bỏ hoang, ruộng trồng lúa kém hiệu quả trước đây do thiếu nước tưới, chuyển sang trồng măng tây xanh, nha đam và các loài cây ăn quả đem lại thu nhập khá, đời sống được cải thiện nhiều.
Không chỉ cấp nước trực tiếp, hệ thống Tân Mỹ còn liên thông với hàng loạt hồ chứa nhỏ như Cho Mo, Thành Sơn, Phước Trung, Phước Nhơn, Bà Râu, Sông Trâu…, giúp chấm dứt tình trạng “khát nước” kéo dài nhiều năm. Đặc biệt, hồ Sông Cái trong hệ thống này còn cung cấp nguồn nước cho Nhà máy Thủy điện tích năng Bác Ái - dự án thủy điện tích năng đầu tiên của Việt Nam, công suất 1.200MW, do Tập đoàn Điện lực Việt Nam đầu tư hơn 21.000 tỷ đồng.
Theo kế hoạch, tổ máy số 1 sẽ phát điện vào cuối năm 2029, các tổ máy còn lại hoàn thành trong giai đoạn 2030-2031, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
Nước về, nông nghiệp chuyển mình
Hiệu quả của các công trình thủy lợi được phản ánh rõ nét qua chuyển dịch cơ cấu cây trồng. Năm 2025, Khánh Hòa đã chuyển đổi hơn 1.728ha đất lúa kém hiệu quả sang cây trồng cạn và cây lâu năm, đạt 96% kế hoạch. Giá trị kinh tế sau chuyển đổi tăng mạnh: cây đậu cho lợi nhuận cao gấp 4-6 lần trồng lúa; nho, táo cao gấp 8-18 lần; ngô giống tăng thêm 18-20 triệu đồng/ha/vụ.
Tại xã Phước Dinh, vùng đất khô hạn khắc nghiệt bậc nhất tỉnh, nay là những cánh đồng măng tây xanh, nha đam xanh tốt quanh năm, đem lại thu nhập từ 500-800 triệu đồng/ha/năm. Bí thư Đảng ủy xã Trương Xuân Vỹ cho biết, nhờ nguồn nước dồi dào và áp dụng tưới tiết kiệm, nông dân giảm chi phí, tăng năng suất, đời sống được cải thiện rõ rệt.
Cùng với đó, diện tích sản xuất ứng dụng công nghệ cao của tỉnh từ gần 300ha đã nâng lên 720ha, hình thành nhiều vùng chuyên canh nho, dưa lưới, măng tây cho doanh thu từ 600 triệu đến hơn 1 tỷ đồng/ha/năm; riêng dưa lưới trong nhà màng đạt 1-1,5 tỷ đồng/ha/vụ.
Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa Lê Huyền, khi bài toán nước tưới cơ bản được giải quyết, năm 2026 sẽ là thời điểm chuyển trọng tâm từ ổn định sản xuất sang nâng cao giá trị trên cùng đơn vị diện tích, hướng tới nông nghiệp xanh, thông minh và tuần hoàn, chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu.
Theo kế hoạch sản xuất vụ đông xuân 2025-2026, tổng diện tích gieo trồng toàn tỉnh khoảng 63.000ha cây trồng các loại.
Những dòng nước hôm nay không chỉ tưới mát ruộng đồng, mà còn “đánh thức” tiềm năng của những vùng đất khô hạn ở Khánh Hòa, mở ra kỳ vọng về một nền nông nghiệp hiện đại, bền vững giữa miền nắng gió trong tương lai.
