Đầu tháng 3/2026, tại sân bay quốc tế Nội Bài, lực lượng hải quan phát hiện một nhóm hành khách từ Đài Loan (Trung Quốc) mang theo 12,3 kg kim loại màu vàng được chia nhỏ và cất giấu tinh vi trên người khi nhập cảnh.
Hệ quả của một thị trường bị “nén” cung
Không chỉ tại Nội Bài, từ đầu năm đến nay, lực lượng Hải quan còn liên tiếp phát hiện nhiều vụ vận chuyển vàng trái phép quy mô lớn tại các địa bàn trọng điểm. Báo cáo sơ bộ cho thấy, trong hai tháng đầu năm, số vụ vi phạm liên quan kim loại quý đã tăng hơn 15% so cùng kỳ năm trước.
Tại tuyến biên giới Tây Nam, Hải quan Long An và An Giang ghi nhận nhiều vụ vận chuyển vàng miếng qua các đường mòn, lối mở. Các đối tượng thường thuê cư dân biên giới chở vàng bằng xe máy hoặc giấu trong các phương tiện vận tải nông sản. Điển hình là vụ bắt giữ hơn 4kg vàng tại cửa khẩu Tịnh Biên vào giữa tháng 2, khi số vàng này được đúc thành các thanh nhỏ và giấu trong bình xăng xe máy đã độ chế.
Ở biên giới phía bắc tình hình cũng diễn biến phức tạp. Lực lượng Hải quan phối hợp với Bộ đội Biên phòng đã phát hiện nhiều đường dây vận chuyển vàng lậu dưới dạng trang sức được mạ bạc hoặc niken. Các đối tượng thường lợi dụng đêm tối và địa hình hiểm trở để đưa hàng qua các khu vực biên giới Lào Cai và Lạng Sơn.
Theo đại diện Cục Hải quan, hoạt động buôn lậu vàng đang ngày càng mang tính tổ chức. Các đối tượng không còn hoạt động riêng lẻ mà hình thành các đường dây khép kín, từ khâu thu mua ở nước ngoài, trung chuyển qua các nước lân cận đến phân phối trong nước. Nhiều đường dây còn sử dụng công nghệ để theo dõi hoạt động của lực lượng chức năng và liên tục thay đổi cách cất giấu, như giấu vàng trong linh kiện điện tử hoặc lõi máy móc công nghiệp. Thậm chí, một số trường hợp còn lợi dụng cơ chế “luồng xanh” trong thông quan để trà trộn vàng lậu vào các lô hàng nhập khẩu chính ngạch.
Theo nhiều chuyên gia, thị trường vàng Việt Nam có những đặc thù riêng khi hoạt động sản xuất và kinh doanh vàng miếng được quản lý chặt chẽ nhằm ổn định tiền tệ và hạn chế đầu cơ. Tuy nhiên, nhu cầu nắm giữ vàng của người dân vẫn ở mức cao.
Theo TS Đinh Thế Hiển, chuyên gia kinh tế, phân tích từ nhiều năm trước, cơ quan quản lý và chuyên gia đã nhận định chênh lệch giá vàng trong nước và thế giới chỉ cần ở mức 1 triệu đồng/lượng, đã xuất hiện vàng lậu. Vàng là mặt hàng có giá trị kinh tế cao, khối lượng nhỏ, dễ vận chuyển nên việc kiểm soát thường xuyên là rất khó.
Thực tế, tính đến sáng 7/3/2026, giá vàng miếng SJC trong nước được niêm yết quanh mức 180,8 - 183,8 triệu đồng/lượng. Trong khi đó, giá vàng thế giới giao ngay dao động khoảng 5.140-5.170 USD/ounce, quy đổi tương đương 163-164 triệu đồng/lượng (chưa bao gồm thuế và các chi phí liên quan).
Giá vàng SJC trong nước hiện cao hơn giá vàng thế giới khoảng 20-21 triệu đồng/lượng. Mức chênh lệch này đã duy trì trong nhiều tháng gần đây, có thời điểm nới rộng lên tới 22 triệu đồng/lượng.
Bài toán cân bằng giá thị trường
Theo TS Đinh Thế Hiển, buôn lậu vàng không chỉ là hành vi vi phạm thương mại mà còn có thể tác động trực tiếp đến chính sách tiền tệ. Khi vàng được đưa vào Việt Nam qua con đường phi chính thức, các đường dây buôn lậu thường phải gom USD trên thị trường tự do để thanh toán, làm gia tăng nhu cầu ngoại tệ và gây thêm áp lực lên tỷ giá USD/VND. Điều này khiến việc điều hành tỷ giá của Ngân hàng Nhà nước trở nên phức tạp hơn trong bối cảnh cơ quan này đồng thời phải ổn định tiền tệ, kiểm soát lạm phát và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế.
Nhiều chuyên gia cho rằng, giải pháp căn cơ để hạn chế buôn lậu vàng là thu hẹp khoảng cách giữa giá vàng trong nước và giá thế giới. Khi mức chênh lệch giảm, lợi nhuận từ vận chuyển vàng trái phép cũng giảm theo, qua đó làm suy yếu động lực của các đường dây buôn lậu.
Định hướng này cũng được đề cập trong Chỉ thị 06/CT-TTg ban hành sau Tết Bính Ngọ 2026, trong đó Thủ tướng yêu cầu Ngân hàng Nhà nước theo dõi sát diễn biến thị trường vàng và khẩn trương nghiên cứu, đánh giá đề xuất thành lập sàn hoặc sở giao dịch vàng quốc gia. Theo các chuyên gia, nếu thị trường vàng được tổ chức giao dịch công khai và quản lý thống nhất, những khoảng trống trong hoạt động kinh doanh vàng cũng như buôn lậu sẽ dần được thu hẹp, đồng thời mở ra khả năng huy động lượng vàng lớn đang nằm trong dân.
Ở góc nhìn chính sách, TS Nguyễn Minh Phong cho rằng để sàn giao dịch vàng phát huy hiệu quả, việc triển khai Nghị định 232/2025/NĐ-CP cần được thực hiện đầy đủ, đặc biệt là lộ trình xóa bỏ cơ chế độc quyền trong sản xuất vàng miếng. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là thành lập sàn mà còn ở mức độ mở của thị trường, bao gồm khả năng cho phép nhập khẩu vàng và vận hành sàn theo cơ chế minh bạch.
Theo ông Phong, ngay cả khi cho phép nhập khẩu vàng, Nhà nước vẫn cần cơ chế quản lý chặt chẽ để tránh nguy cơ thao túng giá hoặc hình thành các nhóm doanh nghiệp chi phối thị trường. Bên cạnh đó, việc nhập khẩu vàng cũng phụ thuộc nhiều vào nguồn ngoại tệ, bởi hoạt động này đòi hỏi lượng USD lớn. Trong giai đoạn đầu, nhập khẩu vàng có thể chỉ phục vụ sản xuất vàng trang sức và được kiểm soát theo hạn mức nhằm tránh gây áp lực lên tỷ giá.
Với lộ trình hiện nay, các giao dịch ban đầu trên sàn vàng nhiều khả năng vẫn chủ yếu dựa vào vàng vật chất, trong khi lượng vàng lưu thông trên thị trường không nhiều. Do đó, theo TS Nguyễn Minh Phong, trong giai đoạn đầu sàn giao dịch vàng trước mắt sẽ đóng vai trò minh bạch hóa thông tin thị trường nhiều hơn là tạo ra nguồn cung mới.
Về phía cơ quan quản lý, lãnh đạo Cục Hải quan cho biết, các đơn vị đã được yêu cầu tăng cường quản lý rủi ro, tập trung kiểm soát các đối tượng thường xuyên di chuyển trên những tuyến bay từ các quốc gia có chênh lệch giá vàng lớn với Việt Nam. Lực lượng Hải quan cũng đẩy mạnh ứng dụng thiết bị soi chiếu hiện đại, chó nghiệp vụ và phối hợp với Ngân hàng Nhà nước để theo dõi các biến động bất thường của dòng tiền và vàng qua biên giới, qua đó siết chặt quản lý thị trường vàng theo chỉ đạo của Chính phủ.
Buôn lậu vàng không chỉ là vấn đề quản lý biên giới mà còn phản ánh những bất cân xứng trong thị trường. Khi khoảng cách giá trong nước và thế giới còn lớn, động lực lợi nhuận vẫn tồn tại. Bên cạnh kiểm soát buôn lậu, việc minh bạch và cân bằng lại thị trường vàng được xem là giải pháp lâu dài.
