Vừa qua, 45 học viên chuyên ngành đường sắt đã được trao bằng thạc sĩ sau quá trình học tập và nghiên cứu. Sự kiện không chỉ đánh dấu kết quả của một khóa đào tạo sau đại học, mà còn cho thấy những bước đi cụ thể của ngành đường sắt trong thực hiện quan điểm "nguồn nhân lực phải đi trước một bước". Đây được xem là lực lượng nhân sự chất lượng cao đầu tiên được đào tạo bài bản nhằm chuẩn bị cho giai đoạn phát triển mới của ngành đường sắt Việt Nam theo tinh thần Kết luận số 49 của Bộ Chính trị và Đề án phát triển nguồn nhân lực đường sắt của Chính phủ.
Nhân lực phải đi trước
Theo ông Cầm Anh Tuấn, Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Đường sắt Việt Nam, chưa bao giờ ngành đường sắt nhận được sự quan tâm và kỳ vọng lớn như hiện nay.
Kết luận số 49 của Bộ Chính trị đã xác định rõ định hướng phát triển ngành đường sắt theo hướng đồng bộ, hiện đại, bền vững, từng bước xây dựng nền công nghiệp đường sắt quốc gia đủ năng lực nắm giữ các công nghệ cốt lõi, tiến tới làm chủ công nghệ và hội nhập với trình độ phát triển của khu vực và thế giới.
Từ định hướng đó, công tác phát triển nguồn nhân lực được xác định là nhiệm vụ phải đi trước một bước.
Ông Cầm Anh Tuấn cho rằng, thực hiện Quyết định số 2230 của Chính phủ về Đề án phát triển nguồn nhân lực đường sắt, ngành đường sắt đang tập trung xây dựng đội ngũ cán bộ kỹ thuật, chuyên gia và nhà quản lý có trình độ cao nhằm đáp ứng yêu cầu của các dự án trọng điểm sắp triển khai như tuyến đường sắt Lào Cai-Hà Nội-Hải Phòng, đường sắt tốc độ cao bắc-nam và các tuyến đường sắt đô thị tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh.
Theo lãnh đạo Tổng công ty Đường sắt Việt Nam, 45 tân thạc sĩ vừa tốt nghiệp là bước khởi đầu quan trọng trong lộ trình hình thành đội ngũ nhân lực chất lượng cao của ngành.
"Mục tiêu không chỉ dừng lại ở đào tạo thạc sĩ mà sẽ tiếp tục đào tạo tiến sĩ, chuyên gia đầu ngành ở các lĩnh vực công nghệ cốt lõi như tín hiệu, điều khiển, công nghệ vận hành và các chuyên ngành kỹ thuật then chốt khác", ông Tuấn nhấn mạnh.
Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với kinh nghiệm quốc tế. Thực tế cho thấy, đối với các quốc gia phát triển hệ thống đường sắt tốc độ cao thành công, việc chuẩn bị nguồn nhân lực luôn được tiến hành từ rất sớm, song hành với quá trình chuẩn bị đầu tư hạ tầng.
Hình thành đội ngũ chuyên gia cho ngành đường sắt mới
Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo Ưu tú Từ Sỹ Sùa nhận định, trong bất kỳ chiến lược phát triển nào, đặc biệt với những ngành công nghệ cao như đường sắt hiện đại, yếu tố con người luôn giữ vai trò trung tâm.
Theo ông, đào tạo trình độ thạc sĩ là bước chuyển từ đào tạo nguồn nhân lực cơ bản sang đào tạo lực lượng có khả năng nghiên cứu, tham mưu, đề xuất giải pháp và tham gia giải quyết những bài toán kỹ thuật phức tạp.
Trong bối cảnh Việt Nam đang chuẩn bị triển khai các dự án đường sắt thế hệ mới, đội ngũ thạc sĩ chuyên ngành đường sắt sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu, đề xuất các giải pháp kỹ thuật, tổ chức vận tải, quản lý khai thác cũng như tiếp nhận và làm chủ công nghệ.
"Đây là lực lượng có thể tham gia vào quá trình hoạch định, xây dựng và phát triển ngành đường sắt trong tương lai, nhất là đối với các dự án đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị", Giáo sư Từ Sỹ Sùa đánh giá.
Không chỉ các chuyên gia, ngay chính những học viên vừa hoàn thành chương trình đào tạo cũng ý thức rõ trách nhiệm của mình trước yêu cầu phát triển mới của ngành.
Tân thạc sĩ Nguyễn Tiến Trung, lớp Tổ chức và Quản lý vận tải đường sắt, cho biết những kiến thức được trang bị trong chương trình đào tạo sẽ giúp anh nâng cao năng lực chuyên môn trong công tác quản lý và tổ chức vận tải, đồng thời sẵn sàng tham gia vào quá trình tiếp nhận và làm chủ công nghệ khi các dự án đường sắt mới được triển khai.
"Tôi mong muốn được đóng góp vào quá trình xây dựng hệ thống vận hành hiện đại, an toàn, hiệu quả, góp phần đưa ngành đường sắt Việt Nam phát triển tương xứng với yêu cầu của đất nước trong thời kỳ mới", anh Trung chia sẻ.
Theo các chuyên gia, nếu hạ tầng là phần "xác" của dự án thì nguồn nhân lực chính là phần "hồn". Những tuyến đường sắt hiện đại chỉ có thể vận hành hiệu quả khi có đội ngũ kỹ sư, chuyên gia, nhà quản lý được đào tạo bài bản, có khả năng tiếp nhận và làm chủ công nghệ.
Chuẩn bị từ hôm nay cho đường sắt tốc độ cao
Là đơn vị trực tiếp đào tạo nguồn nhân lực chuyên ngành đường sắt hiện nay, Trường cao đẳng Đường sắt đang tích cực chuẩn bị các điều kiện để đáp ứng nhu cầu nhân lực trong giai đoạn mới.
Theo Tiến sĩ Trương Trọng Vương, Hiệu trưởng Trường cao đẳng Đường sắt, nhu cầu nâng cao trình độ của người lao động ngành đường sắt đang tăng mạnh. Nếu trước đây người học chủ yếu theo lộ trình từ trung cấp lên cao đẳng, đại học thì hiện nay ngày càng nhiều người lựa chọn học thạc sĩ để đào sâu chuyên môn.
Nhà trường hiện phối hợp các trường đại học tổ chức đào tạo liên thông ở các ngành mũi nhọn như cầu đường, quản lý điều hành vận tải, thông tin tín hiệu, đầu máy toa xe; đồng thời đang xây dựng các chương trình đào tạo mới phục vụ đường sắt tốc độ cao.
Theo Tiến sĩ Trương Trọng Vương, một trong những chuyên gia đầu tiên của Việt Nam được đào tạo chuyên sâu về đường sắt tốc độ cao, nhiều đề tài nghiên cứu của khóa thạc sĩ vừa qua đã tiếp cận trực tiếp các vấn đề của đường sắt hiện đại như công nghệ hàn ray, kết cấu hạ tầng, tổ chức vận tải và các giải pháp phục vụ đường sắt tốc độ cao.
Tuy nhiên, theo ông Vương, nhu cầu nhân lực cho các dự án đường sắt mới trong thời gian tới sẽ rất lớn. Để đáp ứng yêu cầu đó, Việt Nam cần kết hợp đào tạo trong nước với hợp tác quốc tế, tranh thủ kinh nghiệm từ các quốc gia đã phát triển thành công hệ thống đường sắt tốc độ cao.
"Đường sắt tốc độ cao là lĩnh vực hoàn toàn mới đối với Việt Nam. Vì vậy, việc kết hợp đội ngũ chuyên gia trong nước với chuyên gia quốc tế là hết sức cần thiết để nhanh chóng hình thành lực lượng nhân sự đủ năng lực tiếp cận và làm chủ công nghệ", ông Vương cho biết.
Nền tảng cho mục tiêu làm chủ công nghệ
Theo Đề án phát triển nguồn nhân lực phục vụ phát triển đường sắt được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 2230/QĐ-TTg, giai đoạn 2025-2030, Việt Nam cần đào tạo khoảng 35.000 nhân lực phục vụ các dự án đường sắt mới, bao gồm đường sắt tốc độ cao bắc-nam, tuyến Lào Cai-Hà Nội-Hải Phòng và các tuyến đường sắt đô thị tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh.
Đây là con số chưa từng có trong lịch sử phát triển ngành đường sắt Việt Nam, phản ánh quy mô và yêu cầu đặc biệt của giai đoạn phát triển mới. Không chỉ cần số lượng lớn lao động kỹ thuật, ngành đường sắt còn cần đội ngũ chuyên gia, kỹ sư, nhà quản lý và cán bộ nghiên cứu có trình độ cao để tiếp nhận, làm chủ và từng bước phát triển các công nghệ cốt lõi.
Theo ông Cầm Anh Tuấn, tinh thần xuyên suốt trong các chủ trương của Đảng và Nhà nước là nguồn nhân lực phải đi trước một bước. Đó cũng là điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng ngành công nghiệp đường sắt quốc gia, tiến tới làm chủ công nghệ, giảm phụ thuộc vào bên ngoài và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của ngành đường sắt khu vực.
Đặc biệt, dự án đường sắt tốc độ cao trên trục bắc-nam - công trình hạ tầng chiến lược có quy mô đầu tư đặc biệt lớn, ứng dụng những công nghệ tiên tiến hàng đầu thế giới, đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về chuẩn bị nguồn nhân lực ngay từ hôm nay. Nếu không chủ động đào tạo sớm, Việt Nam sẽ gặp nhiều khó khăn trong quá trình tiếp nhận công nghệ, vận hành, bảo trì và khai thác hệ thống trong tương lai.
Từ góc độ đó, những lớp thạc sĩ chuyên ngành đường sắt được đào tạo hiện nay không chỉ phục vụ nhu cầu trước mắt của ngành mà còn là lực lượng nòng cốt cho quá trình hình thành đội ngũ chuyên gia đường sắt thế hệ mới của Việt Nam. Đây sẽ là những hạt nhân tham gia nghiên cứu, tư vấn, quản lý, vận hành và từng bước làm chủ các công nghệ đường sắt hiện đại trong những thập niên tới.
Từ 45 tân thạc sĩ đến mục tiêu đào tạo 35.000 nhân lực cho ngành đường sắt những năm tới là một hành trình dài với nhiều thách thức. Tuy nhiên, đó cũng là bước đi tất yếu để hiện thực hóa khát vọng xây dựng hệ thống đường sắt hiện đại, đồng bộ, phát triển bền vững theo tinh thần Kết luận số 49 của Bộ Chính trị.
Khi các dự án đường sắt trọng điểm quốc gia đang dần được hiện thực hóa, nguồn nhân lực chất lượng cao không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của ngành trong nhiều thập niên tới.
