Ngữ văn thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026: Tiếp tục những nỗ lực đổi mới, đem tới thách thức và cơ hội cho thí sinh

Các thí sinh vừa hoàn thành bài thi đầu tiên là Ngữ văn của kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026. Không chỉ thí sinh, học sinh, giáo viên, phụ huynh, đề thi môn Ngữ văn còn luôn nhận được sự quan tâm của cả xã hội.

Theo Tiến sĩ Chu Đình Kiên, Trường đại học Sư phạm, Đại học Huế, đây là môn học thách thức lớn trong đổi mới phương pháp dạy học ở nhà trường cũng như tính ứng dụng của nó vào cuộc sống của học sinh.

Đề Ngữ văn năm nay giữ cấu trúc quen thuộc gồm hai phần: Phần Đọc hiểu một ngữ liệu thuộc dạng văn bản nghị luận và học sinh trả lời lần lượt 5 câu hỏi theo 5 cấp độ tư duy; Phần Viết có 2 câu hỏi với câu 1 viết một đoạn văn nghị luận xã hội khoảng 200 chữ và câu 2 yêu cầu các em viết một bài văn có dung lượng khoảng 600 chữ cảm nhận vẻ đẹp một tác phẩm trữ tình.

Tiến sĩ Chu Đình Kiên cho rằng cấu trúc này hoàn toàn không làm cho học sinh bất ngờ. “Về tính phân hóa của đề thi, do đây là một đề thi có cấu trúc quen thuộc nên các em học sinh trung học phổ thông được học tập và rèn luyện rất kỹ, thế nên tính phân hóa của đề thi không nằm ở dạng câu hỏi khó hay dễ như các môn khoa học tự nhiên mà ở cấp độ trình bày, phân tích, cảm nhận của học sinh. Hay nói cách khác, đề thi phân hóa ở năng lực nhận diện, đánh giá, phân tích và cảm thụ vấn đề tinh tế, sâu sắc, nhiều chiều cũng như khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống của các em”, Tiến sĩ Chu Đình Kiên đưa ra nhận xét.

Tiến sĩ Chu Đình Kiên cho rằng phần đọc hiểu là một văn bản nghị luận bàn về một vấn đề rất gần gũi, cần thiết đối với cá nhân của học sinh cũng như toàn xã hội: sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, kỷ nguyên số, AI, ứng dụng trí tuệ nhân tạo... Học sinh không chỉ giải quyết các câu hỏi nhận diện thông tin trong văn bản đề cập; giải thích nghĩa của từ/ cụm từ hay kiến thức về dạng văn bản nghị luận mà học sinh còn được trình bày quan điểm của mình về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo.

Đối với câu 1 của phần Viết thuộc mức độ vận dụng cao, cụ thể là viết đoạn văn khoảng 200 chữ để trả lời câu hỏi: Làm thế nào để có những “Steve Jobs Việt Nam”, với kiểu lệnh hỏi này, theo Tiến sĩ Kiên, học sinh không chỉ có kỹ năng viết đoạn văn trình bày một giải pháp trong cuộc sống mà quan trọng hơn hết là học sinh được bày tỏ quan điểm cá nhân của mình về một việc làm rất cụ thể để đóng góp cho xã hội.

Về yêu cầu phân tích bài thơ Những chiếc lá của Nguyễn Đình Thi - một nhà thơ quen thuộc với các thế hệ học sinh trong nhà trường, giảng viên cho rằng bên cạnh các vấn đề xã hội thì một trong những năng lực đặc biệt quan trọng của môn Văn ở trường phổ thông chính là năng lực cảm thụ vẻ đẹp một tác phẩm văn học. Các em không chỉ cần có những kiến thức cơ bản về một tác phẩm trữ tình mà còn phải có năng lực cảm thụ giá trị thẩm mỹ của một tác phẩm cụ thể.

"Muốn làm tốt câu 2 này, học sinh cần có rung cảm tinh tế, sâu sắc trước vẻ đẹp của cuộc sống cũng như khả năng vận dụng kiến thức lý luận văn học về thể loại thơ để phân tích nội dung cũng như giá trị nghệ thuật đặc sắc của tác phẩm. Những chiếc lá của Nguyễn Đình Thi là một bài thơ hay nhưng dung chứa nhiều thông điệp, tầng ý nghĩa nên đây là dạng câu hỏi có độ phân hóa cao học sinh ở mức độ cảm thụ", Tiến sĩ Chu Đình Kiên cho hay.

Cô giáo Nguyễn Thị Quỳnh Anh, giáo viên Ngữ Văn tại Tuyensinh247 cũng nhận xét đề bám sát cấu trúc trong đề minh hoạ. "Đề thi năm nay tiếp tục theo hướng đặt câu hỏi đi theo hệ thống thể loại, giải quyết được tình trạng học thuộc lòng, học tủ, đòi hỏi học sinh vừa phải nắm chắc kiến thức về đặc trưng các thể loại, vừa có năng lực đọc hiểu, cảm thụ, phân tích". Theo giáo viên, đề Ngữ văn năm nay mang tính phân hóa cao.

Tiến sĩ Trịnh Thu Tuyết, giáo viên Ngữ văn Hệ thống Giáo dục HOCMAI phân tích kỹ từng câu trong đề thi như sau:

Phần I Đọc hiểu (4 điểm) gồm 5 câu hỏi phân loại theo các mức độ nhận thức. Hai câu hỏi số 1 và 2 đều thuộc mức độ nhận biết, yêu cầu thí sinh xác định những chi tiết nội dung trong văn bản CODE VÀ CAT. Đó là những chi tiết đã hiện hữu trong đoạn 2 và đoạn 4 của văn bản, do đó sẽ không hề làm khó cho thí sinh.

Nói cách khác, đây là hai câu hỏi giúp những thí sinh có lực học trung bình cũng hoàn toàn có khả năng đạt điểm tối đa.

Khả năng phân loại chủ yếu xuất hiện trong các câu hỏi 3, 4, 5 ở các mức độ thông hiểu và vận dụng khi yêu cầu thí sinh có sự sâu sắc của tư duy và trải nghiệm.

Câu hỏi số 3 là câu hỏi ở mức độ thông hiểu, yêu cầu thí sinh trình bày cách hiểu về cụm từ “tài sản bị giam cầm” trong đoạn 2 và “nhiên liệu” trong đoạn 5, đó là hai khái niệm giúp định hình hành trình phát triển của tri thức trước và sau thời điểm có máy in sau phát minh của Gutenberg năm 1440. Đây là 2 cụm từ ngữ có ý nghĩa biểu tượng đòi hỏi thí sinh phải hiểu sâu sắc từ nghĩa thực đến nghĩa ẩn dụ; hiểu được ý nghĩa của sự khác nhau giữa hai cụm từ ngữ đối với “sự nhân bản công nghiệp của tri thức”. Câu hỏi số 3, do đó có ý nghĩa rất quan trọng khi không chỉ dừng lại kiểm tra kỹ năng thông hiểu các tầng nghĩa của từ ngữ mà còn thể hiện năng lực tư duy có tính khái quát về cả một hiện tượng, quá trình.

Câu hỏi số 4 cũng là câu hỏi ở mức độ thông hiểu, kiểm tra kiến thức thể loại đối với một văn bản nghị luận, yêu cầu thí sinh chỉ ra mối liên hệ về nội dung giữa luận đề và các luận điểm trong văn bản. Kiến thức này, học sinh đã được cung cấp, kỹ năng phát hiện mạch ý trong văn bản nghị luận cũng đã được luyện rất kỹ trong chương trình phổ thông và vì thế cũng sẽ không làm khó học trò.

Câu hỏi số 5 ở mức độ vận dụng, yêu cầu thí sinh trình bày suy nghĩ về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) như thế nào để tạo nên sự “cộng hưởng trí tuệ” trong bối cảnh có những đột phá về khoa học công nghệ hiện nay. Câu hỏi này vừa thể hiện tư duy khái quát, vừa mang tính cập nhật với những vấn đề rất mới mẻ, thiết thực của thời công nghệ số.

Phần II Viết (6,0 điểm): Câu 1 (2,0 điểm): Câu nghị luận xã hội đưa ra một vấn đề thuộc giải pháp. Câu hỏi trong phần lệnh đã đặt ra một vấn đề thời đại không chỉ tác động vào tư duy của thí sinh mà còn kích thích hứng thú, niềm tự hào dân tộc…giúp thí sinh có thể đưa ra những con đường, những giải pháp, những hướng đi…thông minh, thực tiễn thấm đượm niềm hứng khởi, sự tự tin và có cơ sở khoa học cho sự phát triển của kỹ thuật công nghệ Việt Nam.

Câu 2 (4,0 điểm): Câu viết bài nghị luận văn học yêu cầu thí sinh viết bài văn nghị luận (khoảng 600 chữ) phân tích bài thơ “Những chiếc lá” của tác giả Nguyễn Đình Thi.

Với ngữ liệu nghị luận là bài thơ “Những chiếc lá” của Nguyễn Đình Thi, bài thơ thể hiện rất rõ phong cách nghệ thuật của một nhà thơ giàu suy tưởng, với những xúc cảm và tư duy sâu sắc, gợi mở những vấn đề mang tính triết học lớn lao của cuộc sống, bài thơ sẽ là một thử thách không dễ dàng đối với khả năng đọc hiểu, tiếp nhận, cảm thụ và phân tích của thí sinh.

Từ những chặng đời trong vòng đời của “những chiếc lá”, thí sinh phải cảm nhận và liên tưởng được đến tình yêu thiên nhiên, vẻ đẹp của cuộc sống, những góc sáng tối trong cuộc sống, thân phận con người; đặc biệt các em phải bám sát những kiến thức thể loại của thơ trữ tình, phát hiện và phân tích được những đặc sắc nghệ thuật mang giá trị biểu đạt và biểu cảm sâu sắc, ấn tượng để có thể khẳng định được những giá trị nghệ thuật và giá trị nhân văn của bài thơ.

Theo các giáo viên, đề thi môn Ngữ văn vẫn tiếp tục thực hiện những thay đổi cơ bản theo định hướng tiếp cận năng lực học sinh; bảo đảm đúng quy định về cấu trúc, định dạng đề thi tốt nghiệp trung học phổ thông đã công bố, bám sát “Yêu cầu cần đạt” về kiến thức và kỹ năng môn Ngữ văn của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Từ cấu trúc đề, nội dung ngữ liệu tới những cách đặt vấn đề trong hai phần Đọc hiểu và phần Viết đều cho thấy những nỗ lực đổi mới, đem lại thách thức và cơ hội cho các thí sinh khi kiến giải về các vấn đề trong văn chương cũng như cuộc sống.