Vùng đất Lái Thiêu (tỉnh Bình Dương cũ, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh) vốn có nhiều làng nghề gốm thủ công truyền thống với hàng trăm sản phẩm gốm, đất nung phục vụ nhu cầu tiêu dùng, thờ cúng của cư dân Nam Bộ xưa, như: Lu khạp, chén dĩa, đôn hình thú, tay vịn lan can, chậu cảnh, tượng thờ... Từ vùng Lái Thiêu về phường Long Hoa lập nghiệp, chị Nguyễn Thị Kim Ngân mang kỹ năng pha men pha màu, các công thức nhào trộn đất, kỹ thuật tạo tác con heo đất truyền thống... “Em làm mướn cho nhiều chủ lò heo đất từ năm 12 tuổi, ban đầu do khéo tay cho nên làm khâu vẽ bông hoa trên thân heo, rồi sau đó vẽ mắt heo thành phẩm. Sau chục năm thì mở xưởng nặn heo đất. Khi về Long Hoa lập nghiệp, em cũng quyết làm nghề vì chất đất ở Long Hoa tương đương với Lái Thiêu, nguồn nước sông Vàm Cỏ Đông dồi dào mà củi than cũng rẻ, rất phù hợp nặn heo đất”, chị Ngân chia sẻ.
Hiện giá mỗi chú heo đất Tây Ninh dao động từ 20.000 đồng đến hàng trăm nghìn đồng, tùy kích thước và họa tiết trang trí. Tham quan một xưởng làm heo đất, bà Lisa Trang Trần (Việt kiều Mỹ) bày tỏ: “Ngày xưa ở Việt Nam, tôi hay chọn mua heo đất để tiết kiệm tiền. Giờ về thăm quê hương, tôi mua heo nhiều màu làm quà tặng vừa đẹp, vừa ý nghĩa trong dịp Tết Bính Ngọ”.
Theo những người thợ lành nghề ở Long Hoa, để có một chú heo đất ra đời phải qua nhiều công đoạn. Đất sét sau khi mua về cho qua máy nhào trộn với những nguyên liệu cần thiết khác, sau đó được đưa vào khuôn. Ngày xưa, nghề làm heo đất phải nặn bằng tay. Nhưng hiện nay, lớp thợ ở Long Hoa nói riêng và Tây Ninh đã có những khuôn thạch cao định hình sẵn cho nên việc tạo ra heo thô cũng nhanh, đều, đẹp và số lượng nhiều hơn.
Là thợ lành nghề, anh Lâm Văn Nở chia sẻ, để thân heo được rỗng, đất sét phải chọn vùng ruộng trũng gần sông Vàm Cỏ Đông rồi nhào trộn cho kỹ, rây cho mịn loại hết tạp chất. Loại đất này sau khi đổ vào trong khuôn sẽ đông cứng, người thợ lại trút ngược phần đất dư trở lại. Tuy nhiên, để có thể đánh giá được độ dày mỏng của phần thân con heo đất thì phải trải qua kinh nghiệm nhiều năm. Bởi vì nếu trút khuôn sớm, đất chưa đủ độ cứng, thân heo sẽ bị vỡ vụn và ngược lại, nếu để đất trong khuôn quá khô thì sẽ làm heo đặc ruột. “Ngoài làm heo đất, nhiều xưởng còn thiết kế mẫu 12 con giáp theo từng năm. Những mẫu “heo đất made in Long Hoa” thường có kích thước lớn hơn các nơi khác, kiểu dáng cũng khác lạ cho nên rất được ưa chuộng”, thợ làm heo đất Nguyễn Thị Ngân Vy chia sẻ.
Theo Ủy ban nhân dân phường Long Hoa, người làm nghề cực và lấm lem bùn đất nhưng có niềm vui riêng, người bán vui và người mua cũng vui. Không chỉ có trẻ em mới mê heo đất, mà những tháng hút hàng như tháng Chạp, một ngày xưởng heo đất của anh Nở, chị Ngân có thể cho ra lò đến 3.000 chú heo đất lớn, nhỏ. Bởi phong trào tiết kiệm qua việc nuôi heo đất giúp bạn nghèo, cựu chiến binh khó khăn, hỗ trợ phụ nữ đơn thân... cũng lan rộng trong các trường học, khu phố xóm ấp và nhiều đoàn thể ở phường.
Trải nghiệm thú vị khi tới các xưởng nghề ở Long Hoa là du khách sẽ được trực tiếp thực hiện quy trình làm heo đất độc đáo. Các nghệ nhân trong làng sẽ hướng dẫn chi tiết cho khách quy trình làm từ khâu nhào nặn đất sét, sau đó cho vào khuôn định hình rồi đưa sản phẩm thô vào lò nung, đánh bóng, sơn và trang trí... Sau khi nung khoảng 10 tiếng, du khách tự tay dùng giấy nhám để đánh bóng heo đất và cầm cọ vẽ thân, vẽ mắt heo...
Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân phường Long Hoa Nguyễn Thị Thu Hiền cho biết, Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ phường Long Hoa lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030 đã xác định “Phấn đấu đến năm 2030 xây dựng phường Long Hoa trở thành đô thị văn minh, mang đậm bản sắc riêng, là một trong những trung tâm văn hóa-du lịch của tỉnh Tây Ninh”. Địa phương quyết tâm thực hiện nghị quyết là phải đi vào chiều sâu, sát với yêu cầu nhiệm vụ đặt ra, cụ thể là phát triển du lịch và bảo tồn, nâng tầm các làng nghề truyền thống.
Nghệ nhân văn hóa dân gian Đào Thái Sơn (Tây Ninh) chia sẻ: “Không gì hồn nhiên và chân thực bằng thú chiêm ngưỡng hàng nghìn chú heo đẹp xinh, mũm mĩm đáng yêu với đủ mầu sắc, được xếp thành từng hàng ngang dọc. Mầu sơn đỏ trên heo đất biểu tượng cho sự may mắn thường được người mua trưng bày vào mùa xuân. Riêng mầu vàng ấm sáng của heo thì chọn để trong nhà khi tiết đông về. Còn heo đất mầu hồng, xanh lá, xanh dương được sơn họa tiết bắt mắt... dùng làm quà tặng. Đây là một món quà quanh năm đều có ý nghĩa trong tâm thức người Việt”.
