Trong hơn một thập kỷ qua, kinh tế thành phố ghi nhận xu hướng tăng trưởng chậm lại và thấp hơn mức bình quân chung cả nước, phản ánh những hạn chế nội tại cũng như tác động từ các yếu tố bên ngoài.
Xu hướng tất yếu
Theo thống kê, giai đoạn 2010-2015, GRDP Thành phố Hồ Chí Minh duy trì tốc độ tăng trưởng khá cao, dao động từ 5,86 đến 7,33%, bình quân đạt 6,71%/năm. Nhưng ở giai đoạn 2016-2020, tốc độ tăng trưởng dần suy giảm, nhiều năm dưới ngưỡng 7%. Tính chung cả giai đoạn 2016-2020, GRDP bình quân chỉ đạt 4,97%/năm, thấp hơn 1,28 điểm phần trăm so với cả nước. Còn giai đoạn 2021-2024, bình quân GRDP tăng 3,74%/năm, thấp hơn 2,04 điểm phần trăm so với bình quân cả nước. Trong điều kiện bình thường, hơn một thập kỷ qua, tăng trưởng GRDP của thành phố hiếm khi vượt mốc 8%. Còn trong bối cảnh bất lợi, nhất là khi bị ảnh hưởng “cú sốc” từ bên ngoài, địa phương này chịu ảnh hưởng nặng nề và sụt giảm mạnh hơn các địa phương khác trong nước, cho thấy cấu trúc kinh tế thành phố còn thiếu bền vững, tính chống chịu thấp. Do đó, cần chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng hiện đại, tăng cường phát triển kinh tế số, cải thiện hạ tầng, nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo và tiếp tục thu hút đầu tư chất lượng cao nhằm khôi phục, duy trì đà tăng trưởng bền vững trong giai đoạn tới.
Theo các chuyên gia, năm 2025, đóng góp năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng GRDP của thành phố đạt 59%. Trong đó, tỷ trọng đóng góp của khoa học, công nghệ vào tăng trưởng TFP chiếm tới 74%. Tỷ trọng kinh tế số trong GRDP năm 2025 của thành phố đạt 21-22%; thương mại điện tử là lĩnh vực sôi động nhất, đạt tốc độ tăng trưởng 37%. Điều này cho thấy sự dịch chuyển từ thâm dụng tài nguyên sang thâm dụng tri thức đã bắt đầu có kết quả thực chất. Tiến sĩ Trần Du Lịch, Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính, tiền tệ quốc gia cho biết: Thành phố Hồ Chí Minh sau hợp nhất có lợi thế đặc biệt trong giao thương quốc tế, đóng góp 23,5% GDP và 30% ngân sách cả nước. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng truyền thống dựa chủ yếu vào mở rộng vốn đầu tư, công nghiệp gia công, lao động chi phí thấp, phát triển bất động sản... đang dần giảm hiệu quả. Nếu không chuyển đổi kịp thời, động lực tăng trưởng của thành phố sẽ suy yếu dần. Cho nên, chuyển đổi mô hình phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế số không chỉ là xu hướng tất yếu, mà còn là yêu cầu mang tính chiến lược để thành phố duy trì vai trò đầu tàu và nâng cao sức cạnh tranh quốc tế. Cho đến nay, Thành phố Hồ Chí Minh vẫn đang tập trung cho bốn nhóm ngành công nghiệp chủ lực và chín nhóm ngành dịch vụ chủ yếu đang đòi hỏi phải chuyển đổi xanh, chuyển đổi số nhằm nâng cao hàm lượng giá trị gia tăng trong cơ cấu giá trị và đáp ứng đòi hỏi của thị trường. Đây chính là thách thức trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng.
Cơ hội để bứt phá
Thành phố Hồ Chí Minh đang đứng trước thời cơ thuận lợi khi hai điểm nghẽn cố hữu là thể chế và hạ tầng giao thông được tháo gỡ một cách mạnh mẽ. Về thể chế, việc mở rộng phân cấp, phân quyền sẽ giúp nâng cao tính tự chủ của thành phố trong quản lý phát triển theo tinh thần “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Điều này thể hiện qua các nghị quyết của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển thành phố; Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam... Về hạ tầng giao thông, Thành phố Hồ Chí Minh và các địa phương trong Vùng kinh tế trọng điểm phía nam đang triển khai hàng loạt dự án đường bộ trọng điểm để kết nối vùng và từng bước hoàn thiện. Cùng với đó, kế hoạch xây dựng hệ thống đường sắt đô thị tại thành phố đang triển khai sẽ cơ bản giải quyết điểm nghẽn về giao thông trong vài năm tới.
Đề cập đến chuyển đổi mô hình phát triển kinh tế dựa trên khoa học, công nghệ, các chuyên gia đề xuất thành phố cần phát triển dựa trên công nghiệp công nghệ cao, phát triển hệ sinh thái tài chính số-tài chính xanh, logistics số... Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Hiếu, Chủ tịch Hội Công nghệ vi mạch bán dẫn Thành phố Hồ Chí Minh cho biết: Việt Nam đang chuyển dịch mạnh mẽ từ gia công, lắp ráp sang thiết kế và sáng tạo nhằm thoát bẫy thu nhập trung bình và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Chiến lược này tập trung vào phát triển công nghệ số, AI, công nghiệp bán dẫn và các sản phẩm công nghệ cao "Made in Vietnam". Cho nên, thành phố cần đổi mới thể chế, hoàn thiện môi trường pháp lý có tính đến tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Trước hết, cần nhanh chóng hoàn thiện môi trường pháp lý cho phát triển thị trường khoa học, công nghệ theo hướng hội nhập, xây dựng môi trường pháp lý phát triển các ngành nghề kinh doanh mới ở Việt Nam đang bắt đầu nảy sinh từ cuộc cách mạng công nghiệp này. Nhà nước cần tạo điều kiện thật thuận lợi về môi trường cho các doanh nghiệp được tiếp cận, tham gia và ứng dụng công nghệ tiên tiến.
Theo Tiến sĩ Trần Du Lịch, thành phố đang đứng trước cơ hội để bứt phá tăng trưởng và thực hiện chủ trương chuyển đổi mô hình phát triển. Do đó, cần đổi mới tư duy về chuyển đổi mô hình phát triển theo ba điểm chính: Thứ nhất là xây dựng niềm tin dài hạn; thứ hai là tái cấu trúc không gian và ngành kinh tế theo hướng công nghệ cao; thứ ba là phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và hạ tầng số. Đối với xây dựng niềm tin dài hạn, thành phố cần hoàn thiện thể chế theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW, mạnh dạn thí điểm các cơ chế vượt trội theo tinh thần “sandbox” chính sách cho các lĩnh vực mới như Fintech (công nghệ tài chính), AI, kinh tế nền tảng, Trung tâm tài chính quốc tế... Đồng thời, cải cách thủ tục hành chính, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và môi trường pháp lý minh bạch để doanh nghiệp công nghệ yên tâm đầu tư dài hạn. “Thể chế phải đi trước một bước, nếu không công nghệ sẽ bị trói buộc”, Tiến sĩ Trần Du Lịch nhấn mạnh.
