Hạ tầng kinh tế mới
Trong nhiều thập niên, bầu trời tầm thấp chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ quản lý hàng không hoặc phục vụ quốc phòng, an ninh. Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số những năm gần đây đã làm thay đổi cách tiếp cận này.
Khi thiết bị bay không người lái ngày càng thông minh, chi phí sản xuất giảm, khả năng tự động hóa được nâng lên và hạ tầng kết nối ngày càng hoàn thiện, vùng không gian dưới 1.000m đang dần trở thành một không gian phát triển kinh tế mới, tạo ra các dịch vụ, chuỗi giá trị và ngành nghề mới; từ logistics, thương mại điện tử, nông nghiệp chính xác, kiểm tra hạ tầng kỹ thuật, cứu hộ cứu nạn đến giám sát môi trường và quản lý đô thị thông minh.
Nhìn nhận về bản chất của làn sóng kinh tế này, ông Đặng Hải Long, Giám đốc Dự án phương tiện bay không người lái thuộc Tổng công ty Bưu điện Việt Nam (VNPost) cho rằng, kinh tế tầm thấp là hệ sinh thái khai thác không gian bay thấp nhằm tạo ra dịch vụ, dữ liệu và các mô hình kinh doanh hoàn toàn mới.
Nếu trước đây đất đai, đường bộ hay hạ tầng viễn thông truyền thống được coi là các nguồn lực phát triển nền tảng, thì nay không gian bay thấp đang đóng vai trò là một lớp hạ tầng kinh tế mới ngay phía trên mặt đất. Tại đó, các hành lang bay, điểm cất hạ cánh, hệ thống lưu trữ dữ liệu và các nền tảng điều phối cùng tham gia vận hành để tạo ra giá trị mới cho nền kinh tế.
Điều quan trọng của mô hình này không nằm ở số lượng thiết bị bay xuất hiện trên bầu trời, mà ở khả năng kết nối đồng bộ giữa thế giới thực và môi trường số. Mỗi chuyến bay thương mại chỉ có thể vận hành khi thiết bị bay, cảm biến, hệ thống định vị, trí tuệ nhân tạo và mạng viễn thông phối hợp nhịp nhàng. Chính sự kết nối đó giúp UAV vượt khỏi vai trò của một thiết bị công nghệ đơn lẻ để trở thành công cụ tạo ra năng suất và các mô hình kinh doanh mới.
Đây cũng là xu hướng đang diễn ra tại nhiều quốc gia, thay vì phát triển UAV như một sản phẩm công nghệ riêng lẻ, các nước chuyển trọng tâm sang xây dựng hệ sinh thái kinh tế tầm thấp, trong đó nền tảng số, cơ chế quản trị và khung pháp lý được phát triển đồng bộ.
Hoàn thiện hệ thống quản lý
Trên thế giới, tư duy quản lý đang chuyển dịch mạnh mẽ từ giám sát thiết bị riêng lẻ sang xây dựng hạ tầng không phận tầm thấp có quản trị. Các quốc gia tiên phong như: Trung Quốc, Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Nhật Bản và Liên minh châu Âu đều đang tăng tốc hoàn thiện thể chế; chuẩn hóa đồng bộ quy định về phổ tần chuyên dụng, hệ thống quản lý giao thông không người lái, định danh từ xa và các tiêu chuẩn an toàn.
Thực tiễn quốc tế chỉ ra nguyên tắc cốt lõi: Quy hoạch phổ tần phải phân tầng theo mức độ an toàn. Trong đó, các chức năng mang tính quyết định đối với an toàn bay, nhất là kênh chỉ huy và điều khiển phải được ưu tiên phân bổ trên các băng tần cấp phép có cơ chế bảo vệ đặc thù, trong khi các dịch vụ phụ trợ có thể khai thác băng tần dùng chung đi kèm cơ chế quản lý phù hợp.
Đối với UAV, tín hiệu vô tuyến là “mạch máu” của toàn bộ hệ thống. Mọi hoạt động từ điều khiển chuyến bay, truyền hình ảnh, định vị, giám sát hành trình đến trao đổi dữ liệu với trung tâm điều hành đều phụ thuộc vào khả năng sử dụng phổ tần ổn định, liên tục và an toàn.
Khi số lượng thiết bị bay ngày càng gia tăng, yêu cầu quy hoạch, phân bổ và quản lý tài nguyên tần số cũng trở nên phức tạp hơn, đòi hỏi một cơ chế điều phối đủ linh hoạt, nhưng vẫn bảo đảm các yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn và chống nhiễu.
Theo Tiến sĩ Lương Xuân Trường, Phó Trưởng phòng Chính sách và Quy hoạch, Cục Tần số vô tuyến điện, cùng với quá trình phát triển mạng 5G và chuẩn bị cho các thế hệ thông tin di động tiếp theo, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện quy hoạch phổ tần theo hướng đáp ứng yêu cầu của các công nghệ mới.
Việc đấu giá thành công các băng tần cho 5G trong thời gian qua đã mở rộng năng lực kết nối cho nền kinh tế số và tạo tiền đề để nghiên cứu, triển khai các ứng dụng đòi hỏi chất lượng truyền dẫn cao, trong đó có UAV và các hệ thống bay ngoài tầm nhìn trực tiếp.
Ông Trường cho biết thêm, hiện nay nhiều thiết bị UAV vẫn hoạt động trên các băng tần dùng chung, phù hợp những ứng dụng quy mô nhỏ. Tuy nhiên, khi hoạt động thương mại được mở rộng, mật độ thiết bị bay tăng nhanh, việc tiếp tục sử dụng phổ tần theo cách thức hiện nay sẽ bộc lộ những hạn chế về nhiễu tín hiệu, chất lượng kết nối và an toàn khai thác.
Vì vậy, cần nghiên cứu các phương án quy hoạch phổ tần, xây dựng cơ chế cấp phép phù hợp và hoàn thiện hệ thống quản lý để bảo đảm các hoạt động bay diễn ra an toàn, hiệu quả.
Bài toán phát triển kinh tế tầm thấp không chỉ là đầu tư thêm thiết bị hay mở rộng vùng phủ sóng mạng di động. Điều quan trọng hơn là xây dựng được một hạ tầng vô tuyến đủ năng lực phục vụ hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn phương tiện hoạt động đồng thời trong cùng một không gian.
Đây cũng là nền tảng để hình thành hệ thống quản lý không phận tầm thấp hiện đại, an toàn và có khả năng mở rộng; tạo điều kiện để Việt Nam khẳng định vị thế và làm chủ bầu trời thấp trong kỷ nguyên số.
