Mới đây, UBND tỉnh Phú Thọ vừa ban hành Văn bản số 11534/UBND-NN5 về việc triển khai Chương trình phối hợp nâng cao chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc sản phẩm nông - lâm -
thủy sản giai đoạn 2026-2030. Mục tiêu cốt lõi của chương trình là tăng cường hợp tác (liên tỉnh, liên vùng) để bảo đảm chất lượng, an toàn thực phẩm và minh bạch nguồn gốc sản phẩm.
Đây không phải là chủ trương chỉ riêng tỉnh Phú Thọ. Nó bắt nguồn từ Quyết định 1865/QĐ-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã được ban hành trước đó có phạm vi thực hiện trên cả nước. Những yêu cầu đặt ra đối với hàng hóa nông sản ngày càng khắt khe hơn. Chúng trở thành xu hướng tất yếu không chỉ để lưu thông hàng hóa an toàn mà còn làm gia tăng đáng kể giá trị đem lại cho người nông dân cũng như doanh nghiệp.
Dữ liệu trở thành “giấy thông hành”
Lào Cai là địa phương có diện tích trồng quế lớn nhất cả nước. Sau khi hợp nhất với tỉnh Yên Bái, vùng trồng quế toàn tỉnh lên tới hơn 144 nghìn ha.
Doanh nghiệp địa phương có khả năng đáp ứng những đơn hàng lớn cho cả thị trường trong nước lẫn ngoài nước. Tuy nhiên, do khác biệt về vùng trồng, giống cũng như quy trình chăm sóc, việc quản lý và phân loại cũng gặp không ít khó khăn, đặc biệt với những đơn hàng sang các thị trường khó tính nhưng có giá trị cao hơn hẳn.
Ngoài những thị trường truyền thống như Hoa Kỳ, Ấn Độ, Trung Quốc… quế Lào Cai muốn xuất vào châu Âu không những đòi hỏi chất lượng cao, mà còn phải đáp ứng yêu cầu không gây mất rừng (EUDR) do Ủy ban châu Âu (EC) quy định. Bên cạnh đó, mỗi container xuất khẩu còn phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn về dư lượng hóa chất (đặc biệt là hàm lượng coumarin), an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc.
Quay trở lại với EUDR, rất nhiều nhóm hàng nông sản xuất khẩu mà Việt Nam có lợi thế phải tuân thủ quy định. Ông Trần Ngọc Quân, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Bỉ và Liên minh châu Âu, nhấn mạnh, các quy định này không liên quan đến mở cửa thị trường hay chất lượng sản phẩm. Trọng tâm của chúng là dữ liệu và quản trị dữ liệu hàng hóa.
Đến đầu năm 2026, Lạng Sơn vận hành 105 hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu, gồm 46 hệ thống cấp tỉnh và 59 hệ thống do Trung ương triển khai. Dù ở lĩnh vực nông nghiệp, du lịch hay cửa khẩu, điểm chung đều là dữ liệu đang trở thành yếu tố quyết định hiệu quả vận hành.
Tuy nhiên đó mới chỉ là khởi đầu của xu hướng thương mại dựa trên dữ liệu. Thị trường đang chuyển từ kiểm tra sản phẩm sang kiểm tra toàn bộ chuỗi dữ liệu. Rất nhiều tiêu chuẩn mới như CBAM, ESG hay dấu chân carbon… sẽ lần lượt được các thị trường khó tính áp dụng.
Lợi thế và cơ hội chuyển mình
Thông thường các địa phương miền núi hay bị gắn liền với định kiến về nơi ít được đầu tư, hạ tầng giao thông chưa hoàn thiện, đời sống người dân còn khó khăn nếu so sánh với người dân đồng bằng hoặc các đô thị lớn. Nhưng thực tế nơi đây đang có lợi thế nhất định trong “cuộc đua” áp dụng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt đối với hàng hóa nông sản.
Khi một vùng nguyên liệu được số hóa đồng bộ, chi phí truy xuất sẽ giảm đáng kể. Trong khi đó dưới đồng bằng, mỗi hộ dân chỉ có vài sào canh tác. Việc dữ liệu hóa sẽ khó đồng nhất. Thêm vào đó diện tích đất nông nghiệp ngày càng có xu hướng giảm dần do sự cạnh tranh của các khu công nghiệp. Theo một nghiên cứu, giai đoạn 2015 - 2024, tổng diện tích đất nông nghiệp tại vùng Đồng bằng sông Hồng giảm 27,76 nghìn ha.
Ở nhiều địa phương vùng Trung du và vùng núi phía Bắc, quá trình hình thành các vùng nguyên liệu tập trung trong nhiều năm qua lại tạo ra một lợi thế mới. Chè Tân Cương, chuối Sơn La hay quế Lào Cai… đều có mã số vùng trồng, doanh nghiệp liên kết, quy trình sản xuất tương đối thống nhất… Đây chính là nền tảng để chuẩn hóa dữ liệu phục vụ truy xuất nguồn gốc và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường.
Trước đây, hạ tầng giao thông quyết định hàng hóa có ra khỏi miền núi hay không. Hôm nay, hạ tầng dữ liệu sẽ quyết định hàng hóa ấy có bước được vào những thị trường giá trị cao hay không. Trung du và miền núi phía Bắc đang đứng trước cơ hội chuyển mình dựa trên những lợi thế sẵn có.
