Dữ liệu mở đường cho phát triển

Chuyển hóa tiềm năng thành giá trị

Nếu trước đây hàng hóa không thể đi vì thiếu đường thì hôm nay nhiều cơ hội phát triển lại bị bỏ lỡ vì thiếu dữ liệu. Khi dữ liệu về dân cư, đất đai, nông nghiệp, du lịch và cửa khẩu được chuẩn hóa, kết nối và khai thác hiệu quả, những tiềm năng của vùng mới có thể chuyển hóa thành giá trị kinh tế.

Các sản phẩm thổ cẩm được giới thiệu trong không gian văn hóa tại Lào Cai. Ảnh: Nam Hải
Các sản phẩm thổ cẩm được giới thiệu trong không gian văn hóa tại Lào Cai. Ảnh: Nam Hải

Trong nhiều thập niên, câu chuyện phát triển trung du và miền núi phía bắc thường bắt đầu từ đường giao thông, điện, trường học, trạm y tế và thủy lợi. Trong khi đó, đây là vùng có nhiều lợi thế về nông, lâm nghiệp, khoáng sản, du lịch, kinh tế cửa khẩu và năng lượng. Để những lợi thế này trở thành nguồn lực, điều kiện đầu tiên là phải nhận diện được chúng bằng dữ liệu đủ đầy và có khả năng cập nhật.

Một loại hạ tầng mới

Đơn cử trong nông nghiệp, dữ liệu có thể tạo ra bước chuyển từ sản xuất dựa chủ yếu vào kinh nghiệm sang sản xuất dựa trên tín hiệu thị trường. Khi vùng trồng, sản lượng, mùa vụ, quy trình canh tác, chất lượng và mã số vùng trồng được số hóa, cơ quan quản lý có thể dự báo cung cầu, doanh nghiệp chủ động kế hoạch thu mua, còn nông dân giảm nguy cơ sản xuất tự phát. Dữ liệu càng minh bạch, sản phẩm càng có cơ hội đi xa hơn và tham gia vào phân khúc có giá trị cao hơn.

Tại Thái Nguyên, định hướng phát triển nông nghiệp hàng hóa giai đoạn 2026 - 2030 đã đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí nền tảng; đồng thời nhấn mạnh việc phát triển sản xuất theo tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Cách tiếp cận này cho thấy dữ liệu không đứng ngoài quá trình sản xuất mà trở thành một thành phần của chất lượng sản phẩm.

Dữ liệu cũng có thể mở ra một cách làm mới cho du lịch vùng cao. Thay vì quảng bá riêng lẻ từng điểm đến, các địa phương có thể liên thông dữ liệu về cảnh quan, di sản, lễ hội, cơ sở lưu trú, giao thông và sức chứa điểm đến để hình thành những hành trình liên tỉnh. Khi thông tin được chuẩn hóa và cập nhật theo thời gian thực, du khách có thể tự thiết kế chuyến đi, doanh nghiệp phát triển sản phẩm phù hợp, còn chính quyền dự báo lưu lượng khách để quản lý tốt hơn tài nguyên và môi trường.

Lạng Sơn là một thí dụ rõ nét về khả năng biến dữ liệu thành hiệu quả kinh tế. Từ tháng 2/2022, địa phương này đã ứng dụng nền tảng cửa khẩu số trong quản lý hoạt động xuất nhập khẩu. Tại cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị, 100% doanh nghiệp thực hiện khai báo trực tuyến trước khi phương tiện đến cửa khẩu. Từ đó các lực lượng chức năng có thể chủ động tiếp nhận, phân luồng và phối hợp xử lý.

Nhưng không tạo ra

khoảng cách

Tuy nhiên, nếu dữ liệu nằm rải rác trong từng phần mềm, không thống nhất tiêu chuẩn và không chia sẻ được, địa phương vẫn có nhiều “kho chứa” nhưng chưa hình thành một hạ tầng dữ liệu thật sự. Do đó, xây dựng hạ tầng dữ liệu tại vùng trung du và miền núi phía bắc không nên chỉ bắt đầu bằng việc mua máy chủ hay phần mềm.

Theo TS Nguyễn Trung Kiên, Viện trưởng Chiến lược Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, cần nhìn hạ tầng dữ liệu theo ít nhất bốn lớp. Lớp thứ nhất là kết nối băng rộng đến thôn, bản. Lớp thứ hai là các cơ sở dữ liệu được chuẩn hóa, làm sạch và cập nhật thường xuyên. Lớp thứ ba là nền tảng chia sẻ dữ liệu giữa Trung ương với địa phương, giữa các tỉnh và giữa cơ quan nhà nước với doanh nghiệp theo đúng thẩm quyền. Lớp cuối cùng là năng lực khai thác dữ liệu của cán bộ cơ sở, hợp tác xã và người dân.

Hạ tầng dữ liệu cũng chỉ thật sự có giá trị khi doanh nghiệp có thể khai thác để tạo ra sản phẩm và dịch vụ mới. Dữ liệu vùng nguyên liệu giúp doanh nghiệp xây dựng chuỗi truy xuất nguồn gốc; dữ liệu du lịch mở ra các sản phẩm liên tuyến; dữ liệu cửa khẩu giúp doanh nghiệp logistics chủ động điều phối phương tiện. Khi dữ liệu được chia sẻ đúng cách, nó không chỉ phục vụ quản lý nhà nước mà còn trở thành đầu vào của hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Quan trọng hơn, dữ liệu phải quay trở lại phục vụ chính cộng đồng tạo ra nó. Người dân cung cấp thông tin về đất đai, mùa vụ và sinh kế thì phải nhận được khuyến cáo sản xuất tốt hơn. Hợp tác xã tham gia truy xuất nguồn gốc phải có thêm cơ hội thị trường. Chính quyền cập nhật dữ liệu hộ nghèo phải sử dụng dữ liệu đó để thiết kế hỗ trợ sát nhu cầu, thay vì tiếp tục phân bổ theo những báo cáo đã lạc hậu.

Cao tốc có thể rút ngắn khoảng cách từ miền núi xuống đồng bằng. Nhưng dữ liệu, nếu được xây dựng đúng và khai thác công bằng, còn có thể rút ngắn khoảng cách về thông tin, cơ hội và năng lực ra quyết định, trở thành nền móng phát triển mới, giúp trung du và miền núi phía bắc đi nhanh hơn mà vẫn giữ được giá trị riêng của từng vùng.

Yếu tố quyết định hiệu quả vận hành

Đến đầu năm 2026, Lạng Sơn vận hành 105 hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu, gồm 46 hệ thống cấp tỉnh và 59 hệ thống do Trung ương triển khai. Dù ở lĩnh vực nông nghiệp, du lịch hay cửa khẩu, điểm chung đều là dữ liệu đang trở thành yếu tố quyết định hiệu quả vận hành.

Dữ liệu mở đường cho phát triển

Một container hàng, một container dữ liệu

Mở những cơ hội mới

Có thể bạn quan tâm

Khám sức khỏe cho người dân tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Tuyên Quang.

Tăng cơ hội chăm sóc sức khỏe

Những quy định mới của Luật Bảo hiểm y tế có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 sẽ góp phần giảm bớt gánh nặng về sức khỏe và chi phí đối với người dân, đặc biệt đồng bào miền núi.

Khám sức khỏe định kỳ cho học sinh trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn.

Tiếp sức cho bệnh nhân điều trị dài ngày

Từ ngày 1/7/2026, người tham gia bảo hiểm y tế (BHYT) đủ 5 năm liên tục sẽ được quỹ BHYT chi trả 100% chi phí khám chữa bệnh trong phạm vi hưởng khi vượt ngưỡng cùng chi trả. Chính sách mới này đang trở thành điểm tựa rất thiết thực cho nhiều bệnh nhân phải điều trị dài ngày.

Các bác sĩ đang thăm khám bệnh cho người dân tại Bệnh viện Nam Lương Sơn.

Nâng cấp “lá chắn” đầu tiên

Hướng tới nâng cao năng lực y tế cơ sở, tỉnh Phú Thọ đang dành nguồn lực lớn nhằm đầu tư nâng cấp hệ thống y tế, đặc biệt là ở tuyến cơ sở, với mục tiêu củng cố cho “lá chắn” đầu tiên trong hệ thống bảo vệ sức khỏe toàn dân.

Dự án Nhà máy điện tử BYD Việt Nam của Tập đoàn BYD (Trung Quốc) đặt tại Khu công nghiệp Phú Hà, tỉnh Phú Thọ.

Sự xuất hiện của những “cực hút mới”

Trong những tháng đầu năm 2026, dòng vốn đầu tư nước ngoài, nhất là dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) mới, không chỉ tập trung vào các thành phố lớn như Hà Nội, Hải Phòng hay Thành phố Hồ Chí Minh, mà đang có xu hướng lan tỏa về các vùng xa hơn, sâu hơn. Sự chuyển dịch này đã và đang góp phần hình thành các “cực hút mới”, trong đó có khu vực trung du và miền núi phía bắc.

Việc tỉnh Phú Thọ triển khai cơ chế “luồng xanh” đã góp phần cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh cho doanh nghiệp, đặc biệt là với các doanh nghiệp FDI.

Cải thiện môi trường đầu tư

Quyết tâm hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm công nghiệp, thương mại, logistics của vùng trung du và miền núi phía bắc, cũng như của cả nước vào năm 2030, tỉnh Phú Thọ đã triển khai nhiều giải pháp mạnh nhằm cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, đẩy mạnh thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) mới.

Khai thác không gian mặt nước lòng hồ để nuôi thủy sản ở thủy điện Sơn La.

Nhiều lợi thế, không ít trở ngại

Sở hữu hàng trăm nghìn héc-ta mặt nước của các hồ thủy điện, thủy lợi lớn, khu vực phía bắc được đánh giá là vùng giàu tiềm năng phát triển thủy sản hồ chứa.

Nhân viên Công ty Vietfood VN thả cá giống xuống lòng hồ Thác Bà năm 2024.

Tìm lời giải từ lòng hồ Thác Bà

Từng là “vựa cá” nổi tiếng miền bắc, hồ Thác Bà, tỉnh Lào Cai, đang được kỳ vọng hồi sinh bằng mô hình nuôi trồng thủy sản sinh thái: Doanh nghiệp thả giống, hỗ trợ sinh kế cho người dân các tổ cộng đồng để cùng quản lý mặt hồ.

Nông sản Cao Bằng được giới thiệu tại hội chợ du lịch. Ảnh: Hải Nam

Cần một “đường băng” chuyên nghiệp

Nông sản miền núi ngày càng được sản xuất bài bản, nhiều vùng đã đạt tiêu chuẩn VietGAP, OCOP. Thế nhưng, từ ruộng nương ra thị trường vẫn là hành trình nhiều trắc trở. Việc thiếu kênh phân phối ổn định, thiếu liên kết trong chuỗi giá trị và hạn chế về logistics khiến không ít nông dân rơi vào cảnh “được mùa, vẫn lo đầu ra”.

Sản phẩm na Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn, được quảng bá trong Phiên chợ nông sản, đặc sản vùng miền diễn ra tại Hà Nội.

Mở rộng kênh phân phối

Bài toán lớn nhất của nông sản miền núi hiện nay không chỉ là sản xuất, mà là tìm đường ra thị trường một cách ổn định, bền vững. Khi sản lượng và chất lượng từng bước được cải thiện, việc đa dạng hóa kênh phân phối trở thành yếu tố quyết định để nâng cao giá trị sản phẩm.

Một phiên livestream bán nông sản ở Tây Bắc. Ảnh: NVCC

“ Chợ phiên số” gỡ nhiều rào cản

Chỉ với chiếc điện thoại thông minh và kết nối internet, nhiều nông dân và hợp tác xã đã chủ động đưa sản phẩm lên các nền tảng như Facebook, YouTube hay TikTok. Những “chợ phiên số” ấy giúp người bán kết nối trực tiếp với người mua ở khắp nơi, rút ngắn đáng kể khâu trung gian trong chuỗi phân phối.

Nghệ nhân Phương Thanh Hiền (ngồi giữa) - Nhóm trưởng Văn Ca Chúc Thánh trong một vấn hầu tại Quang Minh điện (Sóc Sơn, Hà Nội).

Bảo tồn tinh thần cốt lõi của di sản

Ở không ít nơi, nhất là khu vực đồng bằng và miền núi Bắc Bộ, các buổi hầu đồng đầu xuân diễn ra trong không khí trang nghiêm. Tiếng phách, tiếng đàn nguyệt cất lên nhịp nhàng. Lời văn vang lên tha thiết, không phô trương mà trầm lắng. Người dự lễ tập trung, dõi theo từng động tác uyển chuyển, từng ánh mắt của thanh đồng.

Thanh đồng Phạm Thị Bằng Ly thực hiện các động tác múa theo hướng dẫn của đồng thầy.

Những người giữ lửa

Một buổi sáng đầu xuân tại Quang Minh điện (xã Sóc Sơn,TP Hà Nội), trong làn khói hương bảng lảng, nghệ nhân Khúc Tâm Anh - Chủ tịch Chi hội Di sản Văn hóa Hồng Châu (Hội Di sản Văn hóa Việt Nam), cũng là một đồng thầy đã gần năm mươi năm thực hành nghi lễ tín ngưỡng thờ Mẫu, đang cùng các đệ tử chuẩn bị cho một vấn hầu năm mới.

Trao tặng thẻ bảo hiểm y tế cho những người dân có hoàn cảnh đặc biệt tại Phú Thọ. Ảnh: Báo Phú Thọ

Phú Thọ: Hỗ trợ chi phí y tế cho nhiều đối tượng

Từ ngày 1/1, chính sách giảm 20% mức đóng bảo hiểm y tế (BHYT) cho người thứ nhất tham gia theo hình thức hộ gia đình chính thức có hiệu lực. Cùng với đó, nhiều nhóm đối tượng yếu thế tiếp tục được ngân sách hỗ trợ mức đóng cao, góp phần giảm gánh nặng chi phí y tế và củng cố lưới an sinh xã hội.

Thăm khám cho bệnh nhân sau mổ tại Bệnh viện Đa khoa Phong Thổ (tỉnh Lai Châu).

Y tế cơ sở được “tiếp sức”

Chính sách bảo hiểm y tế (BHYT) mới chính thức có hiệu lực không chỉ tạo thuận lợi cho người tham gia BHYT, mà còn mang lại tác động trực tiếp, rõ nét đối với hệ thống y tế tuyến cơ sở, nhất là tại các địa bàn miền núi, biên giới như xã Phong Thổ, tỉnh Lai Châu.

Mỏ apatit ở Lào Cai.

Tận dụng hay để dành

Trong bối cảnh khoáng sản chiến lược ngày càng gắn với an ninh công nghiệp và chuyển dịch năng lượng toàn cầu, trung du và miền núi Bắc Bộ không chỉ đứng trước câu hỏi “có khai thác hay không” mà quan trọng hơn là khai thác theo cách nào để giữ lại giá trị cho phát triển lâu dài.

Công trình đập Sabo đầu tiên của Việt Nam tại bản Piệng, tỉnh Sơn La. Ảnh: Bình Minh

Phát triển trong rủi ro

Những năm gần đây, thiên tai và biến đổi khí hậu đang trở thành “phép thử” khắc nghiệt đối với tiến trình phát triển bền vững của Việt Nam, đặc biệt ở khu vực trung du và miền núi phía Bắc nơi địa hình chia cắt, độ dốc lớn, cơ sở hạ tầng yếu và điều kiện ứng phó còn hạn chế.

Mô hình trồng băng cỏ xen ngô giúp hạn chế sạt lở, xói mòn. Ảnh: Đức Bình

Mô hình canh tác bền vững

Biến đổi khí hậu khiến nhiều cây trồng truyền thống ở vùng trung du và miền núi Bắc Bộ liên tục mất mùa. Người dân buộc phải đổi cách làm nông, chuyển sang mô hình canh tác bền vững. Nhưng hành trình thích ứng ấy chưa bao giờ dễ dàng.

Bản làng giờ không chỉ an toàn hơn trước thiên tai, mà còn trở thành điểm đến sinh thái hấp dẫn. Ảnh: Nam Nguyễn

Vùng cao xanh hơn sau những mùa mưa lũ

Sau những mùa mưa lũ dữ dội, nhiều nơi đã thay đổi cách sống và hướng phát triển. Người dân học cách làm nhà an toàn, trồng rừng giữ đất, phát triển du lịch sinh thái, biến thiên nhiên từ thử thách thành nguồn sống bền vững.