Đây là một "nút thắt" trong thương mại quốc tế của Việt Nam mà chúng ta đã nhận thức rõ và cũng đã chỉ ra từ lâu, nhưng lại chưa thể tháo gỡ dứt điểm. Nhất là trong bối cảnh thương mại toàn cầu cạnh tranh gay gắt, việc tận dụng hiệu quả các FTA không còn là một lựa chọn mà đã trở thành mệnh lệnh cho tăng trưởng.
Từ nghịch lý thị phần "giậm chân tại chỗ"…
Thành công trong đàm phán ký kết các FTA, Việt Nam hiện nằm ở tốp đầu các quốc gia đang phát triển có số lượng FTA nhiều nhất. Không thể phủ nhận thành tựu quan trọng mà các FTA đã mang lại cho động lực xuất khẩu, cũng như việc thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), nhưng song hành với đó là những con số khiêm tốn về khả năng tận dụng FTA; sự đối nghịch giữa quy mô, kỳ vọng thị trường và tỷ lệ tận dụng thực tế…
Đơn cử như Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam-Liên minh châu Âu (EVFTA), sau 5 năm thực thi EVFTA, kim ngạch thương mại hai chiều giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu (EU) liên tục tăng, từ 48,9 tỷ USD lên gần 78 tỷ USD, ghi nhận mức tăng trưởng bình quân 10,1%/năm, và xuất khẩu của Việt Nam sang EU luôn gấp đôi lượng hàng EU bán vào Việt Nam. Đây là tỷ lệ thặng dư thương mại ấn tượng mà ít quốc gia đạt được với thị trường khó tính này.
Tuy nhiên, đằng sau những con số ấn tượng là một thực tế đáng suy ngẫm: Việt Nam chưa thể khai thác triệt để lợi thế thuế quan 0% và khoảng cách giữa tiềm năng với thực tiễn vẫn còn quá xa vời... Theo đánh giá của bà Bùi Hoàng Yến, đại diện Văn phòng Cục Xúc tiến thương mại phía nam, Bộ Công thương, thực tế tỷ lệ hàng hóa tận dụng ưu đãi từ các FTA thế hệ mới quan trọng còn rất khiêm tốn.
Nhìn nhận đây là một nghịch lý đáng lo ngại, ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Chính sách thương mại đa biên (Bộ Công thương), cũng chỉ rõ, trong suốt 5 năm qua, tổng giá trị giao dịch của Việt Nam và EU gần như không thay đổi. Điều đáng lo ngại hơn nữa là tỷ trọng xuất khẩu sang EU trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam hầu như không tăng, thậm chí có giai đoạn còn giảm. Thực tế, giá trị tuyệt đối có tăng nhờ quy mô kinh tế chung phát triển, nhưng nghịch lý ở chỗ thị phần tương đối (thước đo quan trọng về sức cạnh tranh) lại gần như… bất động!
Dẫn số liệu so sánh giữa Việt Nam và Mexico, ông Ngô Chung Khanh đặt vấn đề, tại sao một FTA toàn diện như EVFTA lại chưa giúp thị phần hàng hóa Việt Nam vào EU tăng lên tương xứng, trong khi đó Mexico, nơi áp thuế tới 50% với hàng nhập từ châu Á không có FTA, lại làm được?
Đồng thời, ông Khanh đưa ra cảnh báo, khi các nước láng giềng cũng có FTA với EU, lợi thế của Việt Nam sẽ sớm mất đi. Trên thực tế, lợi thế này đang có nguy cơ bị thu hẹp nhanh chóng khi EU đang tích cực mở rộng mạng lưới FTA với các quốc gia trong khu vực như: Indonesia, Malaysia và Thái Lan.
"Trong bối cảnh kinh tế thế giới diễn biến phức tạp, nhiều nước ban hành các chính sách thương mại mới, EU cũng đang đẩy nhanh tiến trình đàm phán, ký kết FTA tăng áp lực cạnh tranh cho hàng hóa Việt Nam", ông Ngô Chung Khanh nhận định.
… Đến kiến tạo một "hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp"
Thực tế diễn ra trong 5 năm qua minh chứng, EVFTA không phải "tấm vé tự động" đưa Việt Nam lên "chuyến tàu hội nhập", mà đây chỉ là chỉ dấu cho việc, cánh cửa đã được mở. Còn việc bước vào như thế nào, đi xa được bao nhiêu, phụ thuộc hoàn toàn vào chính chúng ta.
Chính vì vậy, bên cạnh việc tiếp tục tìm kiếm, mở rộng các đối tác FTA thì tăng tỷ lệ tận dụng ưu đãi FTA cho doanh nghiệp là giải pháp then chốt giúp hàng hóa Việt Nam thâm nhập sâu hơn vào các thị trường, từ đó giúp xuất khẩu Việt Nam bền vững hơn trước những bất ổn, áp lực.
Để tận dụng hiệu quả các ưu đãi từ FTA, các chuyên gia cho rằng, doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động chuẩn bị và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của các thị trường. Đơn cử, việc tuân thủ đầy đủ các quy tắc về xuất xứ hàng hóa không chỉ là yêu cầu bắt buộc mà còn là cơ hội để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và tiếp cận nguồn vốn tài chính với chi phí ưu đãi.
Đúng như nhận định của Bộ trưởng Công thương Nguyễn Hồng Diên, Phó Trưởng ban Chỉ đạo quốc gia về hội nhập quốc tế, Trưởng ban Chỉ đạo liên ngành hội nhập quốc tế về kinh tế, hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam không thể chỉ đo đếm bằng sự mở cửa của nền kinh tế, số lượng FTA được ký kết, hay số vốn FDI đầu tư vào Việt Nam, thậm chí không đo bằng kim ngạch xuất nhập khẩu tăng lên hằng năm mà cần phụ thuộc vào năng lực nội tại của nền kinh tế đất nước, và sự tham gia của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi sản xuất, cung ứng toàn cầu.
Theo Bộ trưởng Nguyễn Hồng Diên, không chỉ dừng lại ở việc tuyên truyền nội dung các FTA, mô hình "Hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng các FTA" đang được Bộ Công thương thúc đẩy với mục tiêu cốt lõi là tạo ra một mạng lưới kết nối giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị, từ sản xuất, chế biến, logistics, tài chính, các hiệp hội đến cơ quan quản lý nhằm hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng tối đa ưu đãi FTA, nâng cao năng lực cạnh tranh, mở rộng thị trường xuất khẩu. Đây được kỳ vọng là bước đi chiến lược nhằm hiện thực hóa chỉ đạo của Chính phủ trong nâng cao năng lực hội nhập, tạo động lực mới cho thương mại và tăng trưởng kinh tế Việt Nam ■
Tính đến thời điểm hiện nay, Việt Nam đã có 20 FTA được ký kết và đàm phán. Trong đó, 17 FTA đã và đang thực thi với các nền kinh tế lớn trên thế giới, chiếm 90% GDP toàn cầu.
