Kiến tạo nền quản trị quốc gia hiện đại

Mô hình quản trị quốc gia hiện đại đóng vai trò trụ cột của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa - nơi “Đảng lãnh đạo bằng tầm nhìn; Nhà nước quản lý bằng pháp luật; Xã hội vận hành bằng niềm tin và sự tham gia của người dân” - đã chính thức được vận hành từ ngày 1/7/2025.

Xây dựng Nhà nước pháp quyền của chúng ta là xây dựng một Nhà nước mạnh nhưng không lạm quyền; có kỷ cương nhưng không xa dân; hành động quyết liệt nhưng phải nhân văn, thuyết phục, có đối thoại. Những định hướng như thế cần được làm thật rõ trong Văn kiện Đại hội XIV”.

Tổng Bí thư Tô Lâm

Phân cấp rõ ràng, trao quyền thực chất

Được coi là dấu mốc lịch sử của công tác lập pháp Việt Nam - khi lần đầu tiên sau gần 80 năm kể từ ngày thành lập nước, thể chế hóa một chủ trương lớn của Đảng, tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV - Quốc hội đã xem xét và quyết định chuyển đổi mô hình chính quyền địa phương từ ba cấp sang hai cấp - một cuộc cải cách thể chế, hành chính toàn diện mang tính kiến tạo sâu sắc, phản ánh tầm nhìn chiến lược và quyết tâm đổi mới của Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung ương, Quốc hội, và Chính phủ để đất nước vững bước vào kỷ nguyên mới.

Bàn về mô hình chính quyền địa phương hai cấp, khi còn trên cương vị Bộ trưởng Nội vụ, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà lý giải: Mô hình này thể hiện sự chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị kiến tạo; từ phân công hành chính sang phân cấp, phân quyền rõ ràng, trao quyền một cách thực chất, với mục tiêu gần dân, sát dân và phục vụ nhân dân ngày càng tốt hơn.

Về các yếu tố nền tảng cho cải cách chính quyền địa phương, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà phân tích: Thứ nhất, việc xác lập chỉnh thể cấu trúc pháp lý của chính quyền địa phương hai cấp dựa trên nền tảng tuân thủ một số điều có liên quan đến Hiến pháp sửa đổi và định hướng thể chế hóa chủ trương của Đảng về tinh gọn tổ chức bộ máy của cả hệ thống chính trị. Thứ hai, kế thừa, bổ sung và phân định rõ ràng thẩm quyền để phân cấp, phân quyền và ủy quyền giữa Trung ương với địa phương, giữa các cấp chính quyền địa phương với nhau. Nguyên tắc này thúc đẩy tính chủ động, sáng tạo, trách nhiệm của địa phương theo tinh thần “Địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Mặt khác, cũng cần minh định rõ chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của từng cấp chính quyền địa phương, phù hợp với yêu cầu của giai đoạn phát triển mới của đất nước. Đồng thời, cần thiết lập đầy đủ, toàn diện cơ sở pháp lý để tháo gỡ tất cả khó khăn, rào cản, vướng mắc cho việc chuyển đổi chính quyền địa phương từ ba cấp sang hai cấp, và vận hành bộ máy mới gắn với việc thực hiện được ngay phân cấp, phân quyền theo đúng chủ trương.

“Cấp ủy, chính quyền địa phương cần xác định, việc kiện toàn tổ chức bộ máy và đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức ở cấp xã là nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách trước mắt và lâu dài, cần tập trung lãnh đạo, chỉ đạo, cơ bản tháo gỡ khó khăn, vướng mắc ngay trong tháng 12/2025”, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh.

Gắn kết chặt chẽ người dân và Nhà nước

Hiện nay, với hàng nghìn thủ tục hành chính trực tuyến, tiến trình phi địa giới giúp thu hẹp khoảng cách giữa người dân và Nhà nước. Rộng hơn, từ khía cạnh điều hành quốc gia, việc hoạch định chiến lược rồi thực thi các chiến lược dựa vào số liệu, dữ liệu trực tuyến cũng giúp đẩy nhanh tốc độ ra quyết định để điều hành.

Chính quyền kiến tạo, quản trị tốt không chỉ điều hành, mà còn là khích lệ, huy động và tạo niềm tin. Nhiều địa phương đi đầu trong chuyển đổi tư duy quản trị (như các tỉnh Bắc Ninh và Quảng Ninh) đã vận hành Trung tâm điều hành thông minh, cung cấp thông tin theo thời gian thực, giúp lãnh đạo ra quyết định minh bạch và kịp thời. Hay tại Đà Nẵng, chính quyền thành phố đã xây dựng mô hình quản trị số tương tác hai chiều, tạo kênh phản hồi trực tiếp giữa chính quyền và công dân. Thủ tục hành chính được cải cách, các dữ liệu và điều hành của Chính phủ số hóa công khai, doanh nghiệp và người dân có thể dễ dàng theo dõi, giám sát được và làm cho niềm tin của doanh nghiệp, của người dân được tăng lên.

Phát biểu gợi mở về một số điểm mới và những định hướng quan trọng để góp ý vào dự thảo Văn kiện trình Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV tại Kỳ họp thứ 10,
Quốc hội khóa XV, Tổng Bí thư Tô Lâm đặt vấn đề: Bản chất của quản trị quốc gia hiện đại là xây dựng một Nhà nước pháp quyền thông minh, liêm chính và có năng lực phục vụ nhân dân. Ở đó, pháp luật là công cụ, dữ liệu là nền tảng, con người là trung tâm và phát triển là mục tiêu. Nếu tư duy quản lý trước đây nhấn mạnh vào kiểm soát và điều hành, thì “quản trị” phải tập trung vào điều phối và kiến tạo. Tổng Bí thư yêu cầu phải khẳng định rõ hơn sự ưu việt của mô hình quản trị quốc gia trong giai đoạn tới. Theo đó, quản trị dựa trên pháp luật minh bạch, dữ liệu tin cậy, hạ tầng số hiện đại, bộ máy tinh gọn, cán bộ liêm chính, kỷ cương đi đôi với phục vụ. Quản trị như vậy là quản trị kiến tạo phát triển, không phải quản trị “xin - cho”!

“Nhiệm vụ đến đâu, nguồn lực đến đó”

Đất nước đang thay đổi mạnh mẽ, tích cực từng ngày trên nhiều lĩnh vực, việc điều chỉnh địa giới hành chính, thực hiện chính quyền địa phương hai cấp không chỉ tạo nền tảng vững chắc cho giai đoạn tiếp tục cải cách đổi mới, mà còn tạo thêm động lực cho bước ngoặt tái cấu trúc toàn diện, tạo ra không gian phát triển mới với nền hành chính gọn nhẹ, khoa học, hiện đại, đủ tầm đón đầu các cơ hội phát triển mạnh mẽ ngay từ đầu nhiệm kỳ Đại hội XIV tới đây.

Tuy nhiên, thực tế qua 5 tháng thực hiện chính quyền địa phương hai cấp cho thấy, bên cạnh những kết quả tích cực, vẫn còn có khó khăn, vướng mắc. Cụ thể như: Áp lực về tinh giản biên chế trong khi nhiệm vụ phân cấp ngày càng nhiều; Kinh nghiệm trong thực hiện của cán bộ cấp xã còn hạn chế; Khối lượng công việc, số lượng thủ tục hành chính tăng lên trong khi thời gian lại giảm đáng kể, dẫn đến năng lực vận hành để theo kịp công việc chung giảm sút… Chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là việc bỏ đi một tầng nấc hành chính, mà đó là hoạt động tái cấu trúc quyền lực nhà nước ở cấp cơ sở. Quyền lực điều hành giờ đây sẽ đi thẳng từ tỉnh đến xã một cách nhanh hơn, rõ hơn, và cũng dễ lộ ra những điểm yếu nếu bộ máy không đủ năng lực gánh vác.

Trên diễn đàn Quốc hội, đại biểu Đàng Thị Mỹ Hương (đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa) thẳng thắn nhận xét: Khi thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, một số quy định pháp luật còn chưa rõ ràng dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau, gây khó khăn trong áp dụng. Đơn cử, cơ chế tài chính, ngân sách chưa theo kịp mô hình tổ chức mới, có nơi được giao nhiệm vụ theo hình thức ủy quyền nhưng lại không có nguồn kinh phí đi kèm.

Chia sẻ quan điểm này, đại biểu Tô Văn Tám (đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Ngãi) cho rằng: “Chính quyền địa phương hai cấp đã phục vụ người dân tốt rồi, nhưng thời gian tới cần tốt hơn, kịp thời và thuận tiện hơn, nhanh chóng đáp ứng các yêu cầu chính đáng của người dân”. Muốn vậy, theo ông Tám, điểm mấu chốt là cần rà soát, bố trí và phân bổ nguồn lực hợp lý cho cấp xã, theo nguyên tắc “nhiệm vụ đến đâu, nguồn lực đến đó”, tránh tình trạng giao việc mà không bảo đảm kinh phí, nguồn lực để thực hiện.

Qua dẫn chứng cụ thể về những phát sinh trên thực tế khi triển khai mô hình này ở thành phố Đà Nẵng, tại Diễn đàn Xây dựng pháp luật lần thứ nhất do Ủy ban Thường vụ Quốc hội tổ chức, ông Phan Thái Bình, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng, cho rằng: Đây là mô hình chính quyền “gần dân, vì dân”, song vẫn cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện hành lang pháp lý. Đặc biệt, việc phân quyền, phân cấp cần được tiếp tục đẩy mạnh nhưng phải thiết kế các cơ chế hậu kiểm và giám sát hiệu quả, nhằm tạo sự chủ động cho địa phương, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người dân.

Bởi, Đảng ta đã xác định: Phân cấp, phân quyền là khâu đột phá nhằm tinh gọn bộ máy, tăng cường tính chủ động và trách nhiệm của chính quyền địa phương, đồng thời bảo đảm sự lãnh đạo thống nhất và có cơ chế kiểm soát quyền lực của chính quyền ở cấp cơ sở ■