Trong một thời gian dài, xuất khẩu nông sản sang Trung Quốc vận hành theo một quy trình khá quen thuộc: Hàng hóa được thu gom từ nhiều nguồn, đóng gói, vận chuyển và hoàn tất thủ tục tại cửa khẩu. Những rào cản chủ yếu nằm ở khâu cuối cùng là kiểm tra chất lượng, giấy tờ, truy xuất cơ bản. Tuy nhiên, Lệnh 280 đảo ngược cách tiếp cận đó; thay vì kiểm tra sản phẩm ở điểm cuối, Trung Quốc bắt đầu kiểm soát từ điểm đầu là: vùng trồng, quy trình sản xuất, cơ sở chế biến, hệ thống quản lý.
Điều này có nghĩa là mỗi lô hàng không còn là một thực thể độc lập mà là kết quả của cả một chuỗi được theo dõi, định danh và chịu trách nhiệm rõ ràng. Một trái xoài không còn chỉ là trái xoài mà là sản phẩm của một vùng trồng có mã số, một quy trình canh tác có kiểm soát, một cơ sở đóng gói đã đăng ký và một doanh nghiệp chịu trách nhiệm toàn diện. Sai một khâu, cả chuỗi dừng lại.
Trong thời gian qua, sự phát triển của nông nghiệp Việt Nam, đặc biệt trong xuất khẩu nông sản sang Trung Quốc, chúng ta từng dựa nhiều vào tính linh hoạt. Nông dân sản xuất theo kinh nghiệm, thương lái thu mua, gom hàng theo mùa vụ và thị trường hấp thụ theo nhu cầu. Mô hình này có ưu điểm là nhanh, thích ứng tốt, chi phí thấp nhưng điểm yếu là thiếu ổn định, thiếu kiểm soát và thiếu khả năng truy xuất.
Lệnh 280 không còn chỗ cho sự linh hoạt đó. Khi mỗi mắt xích đều phải được định danh, kiểm soát và chịu trách nhiệm thì những khâu vận hành theo kiểu tự phát sẽ trở thành điểm rủi ro. Trong một hệ thống quản lý theo rủi ro, điểm yếu sẽ bị loại bỏ không phải bằng mệnh lệnh mà bằng cơ chế thị trường.
Ở góc độ xã hội, tác động lớn nhất của Lệnh 280 không nằm ở doanh nghiệp mà ở người nông dân, đặc biệt là các hộ sản xuất nhỏ lẻ. Một nông hộ vài công đất, sản xuất theo kinh nghiệm, bán cho thương lái gần như không có khả năng xây dựng hồ sơ truy xuất đầy đủ, duy trì quy trình canh tác chuẩn hóa, tham gia hệ thống đăng ký với phía Trung Quốc hay chịu trách nhiệm pháp lý cho sản phẩm. Họ không sai nhưng họ không còn phù hợp yêu cầu mới.
Điều đáng lưu ý là Lệnh 280 không trực tiếp loại bỏ nông hộ nhỏ lẻ mà đặt ra vấn đề nếu sản phẩm không đạt thì đứng ngoài chuỗi xuất khẩu chính ngạch. Khi kênh chính ngạch trở thành chủ đạo thì phần còn lại sẽ dần co hẹp. Nói cách khác, nông dân không phải bị loại bỏ mà là cách làm cũ bị loại bỏ.
Lệnh 280 phản ánh một xu thế đã diễn ra trên toàn cầu là chuyển từ quản lý sản phẩm sang quản lý hệ thống. Trong mô hình cũ, chúng ta chỉ cần sản phẩm đạt chuẩn là đủ nhưng trong mô hình mới thì sản phẩm phải đạt chuẩn, quy trình tạo ra sản phẩm phải đạt chuẩn, hệ thống quản lý quy trình phải minh bạch và toàn bộ chuỗi phải có khả năng truy xuất.
Đây là cách mà các thị trường cao cấp như EU hay Mỹ đã vận hành từ lâu và giờ Trung Quốc (thị trường lớn nhất của nông sản Việt) cũng bước vào cùng quỹ đạo. Điều đó đồng nghĩa với việc chuẩn mực thị trường không còn thấp hơn mà đang tiệm cận với chuẩn mực toàn cầu.
Một trong những thông điệp mạnh mẽ nhất từ Lệnh 280 là nông nghiệp không thể tiếp tục vận hành theo kiểu cá thể. Muốn tham gia thị trường, người nông dân buộc phải liên kết với nhau trong hợp tác xã, tổ hợp tác, tham gia vào vùng nguyên liệu có tổ chức, sản xuất theo quy trình chung, tuân thủ các tiêu chuẩn thống nhất và gắn với doanh nghiệp để hoàn thiện chuỗi. Điều này không mới về mặt chủ trương nhưng Lệnh 280 biến nó từ “khuyến khích” thành “bắt buộc”. Không tổ chức lại nông dân, không hình thành chuỗi liên kết thì không thể bước vào thị trường.
Trong cấu trúc mới, doanh nghiệp đóng vai trò trung tâm. Không chỉ là đơn vị xuất khẩu, doanh nghiệp còn là đơn vị đăng ký với phía Trung Quốc, chịu trách nhiệm về chất lượng, tổ chức vùng nguyên liệu, thiết lập quy trình và kiểm soát toàn bộ chuỗi. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi cách làm, từ thu mua sang đồng hành sản xuất, từ giao dịch ngắn hạn sang liên kết dài hạn, từ “mua cái có sẵn” sang “tạo ra cái đạt chuẩn”. Doanh nghiệp không còn là người đứng cuối chuỗi mà là người kiến tạo chuỗi.
Ở chiều ngược lại, Lệnh 280 cũng mở ra một cơ hội rất lớn. Khi thị trường được chuẩn hóa, sản phẩm đạt chuẩn sẽ có giá trị cao hơn, vùng nguyên liệu có tổ chức sẽ trở thành tài sản chiến lược, doanh nghiệp có hệ thống sẽ chiếm ưu thế rõ rệt và người nông dân tham gia chuỗi sẽ có thu nhập ổn định hơn. “Cuộc chơi” không còn là cạnh tranh bằng số lượng mà là cạnh tranh bằng năng lực tổ chức và kiểm soát. Những địa phương nào sớm hình thành được vùng nguyên liệu bài bản, sớm thiết lập được hệ thống truy xuất và liên kết chặt chẽ sẽ đi trước một bước rất dài.
Có thể có những băn khoăn, thậm chí lo ngại khi Lệnh 280 được áp dụng. Nhưng cần nhìn nhận một cách thẳng thắn rằng: Đây không phải là lựa chọn mà là xu thế tất yếu. Nếu không phải Trung Quốc thì các thị trường khác cũng sẽ đi theo hướng này. Nếu không phải hôm nay thì cũng là ngày mai. Vấn đề không nằm ở việc có nên thay đổi hay không, mà là thay đổi sớm hay muộn, chủ động hay bị động, dẫn dắt hay chạy theo. Trong bối cảnh đó, việc tổ chức lại sản xuất nông nghiệp không còn là một chương trình mà là một yêu cầu sống còn.
Lệnh 280 không phải là một rào cản kỹ thuật mà là một lằn ranh: Một bên là nền nông nghiệp dựa trên sản xuất nhỏ lẻ, tự phát, thiếu liên kết; một bên là nền nông nghiệp có tổ chức, có hệ thống, có khả năng truy xuất và kiểm soát; hoặc trở thành một phần của hệ thống hoặc đứng ngoài “cuộc chơi”.
