Ngày Toán học quốc tế được tổ chức hằng năm vào ngày 14/3 theo sáng kiến của UNESCO nhằm tôn vinh vai trò của toán học đối với khoa học, công nghệ và đời sống xã hội. Tại Việt Nam, sự kiện năm nay được tổ chức với mong muốn đưa toán học đến gần hơn với công chúng, đồng thời khơi gợi những suy ngẫm về vai trò của tư duy khoa học trong một thế giới ngày càng biến động.
Phát biểu tại sự kiện, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho biết: Trong bối cảnh của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, vai trò của toán học ngày càng trở nên quan trọng và mang tính quyết định đối với sự phát triển của khoa học, công nghệ hiện đại.
Theo ông, những bước tiến vượt bậc trong năng lực tính toán, sự ra đời của các hệ thống máy tính hiệu năng cao cũng như sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo đều bắt nguồn từ những thành tựu của toán học. Nhờ đó, các lĩnh vực quản lý, vận hành và sản xuất được tối ưu hóa, góp phần nâng cao đáng kể năng suất và hiệu quả hoạt động của đời sống. Từ thực tiễn đó có thể khẳng định, toán học giữ vai trò đặc biệt quan trọng không chỉ trên thế giới mà cả tại Việt Nam, với những ứng dụng ngày càng thâm nhập sâu rộng vào nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội.
Nhìn lại chặng đường phát triển của toán học tại Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái cho rằng đây là một lịch sử đáng tự hào. Trong đó, Viện Toán học được xem là một trong những điểm sáng của khoa học cơ bản Việt Nam, đồng thời là cái nôi đào tạo và phát triển nhiều thế hệ nhà toán học.
Theo ông, dù trong những năm gần đây Viện Toán học còn gặp không ít khó khăn, song với bản lĩnh khoa học, tinh thần trách nhiệm và lòng tự trọng nghề nghiệp của đội ngũ nhà toán học, đơn vị vẫn không ngừng nỗ lực vươn lên, tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt trong nghiên cứu toán học. Những đóng góp đó đã góp phần quan trọng vào việc hình thành và phát triển một nền toán học Việt Nam ngày càng trưởng thành, với nhiều nhóm nghiên cứu và trung tâm học thuật có uy tín.
Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái bày tỏ mong muốn cộng đồng các nhà toán học Việt Nam tiếp tục tăng cường hội nhập học thuật quốc tế, chủ động tham gia sâu hơn vào các diễn đàn và hội nghị toán học lớn trên thế giới. Đồng thời, ông đề nghị các đơn vị nghiên cứu, đặc biệt là Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và Viện Toán học, nghiên cứu xây dựng những cơ chế linh hoạt nhằm thu hút các nhà khoa học quốc tế đến làm việc và hợp tác lâu dài tại Việt Nam.
Nhân dịp này, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái bày tỏ kỳ vọng đội ngũ các nhà toán học tiếp tục phát huy tinh thần đam mê khoa học, nuôi dưỡng niềm tin vào tri thức và đổi mới sáng tạo. Ông tin tưởng rằng với những định hướng mới, cùng quyết tâm và khát vọng cống hiến của cộng đồng khoa học, toán học Việt Nam sẽ tiếp tục đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong thời gian tới.
Theo Phó Giáo sư Phan Thị Hà Dương, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo toán học quốc tế UNESCO (Viện Toán học), trong bối cảnh các tiến bộ công nghệ đang thay đổi nhanh chóng cách con người làm việc và sinh sống, nhiều hệ thống và nguyên tắc từng được xem là ổn định đang phải đối mặt với những thách thức mới. Giữa những bất định đó, toán học mang đến một nền tảng đáng tin cậy giúp con người hiểu và lý giải thế giới. Không chỉ là một ngành khoa học trừu tượng, toán học còn là công cụ quan trọng để khám phá các quy luật ẩn sâu trong những hệ thống phức tạp, từ khoa học tự nhiên cho đến kinh tế-xã hội.
Điểm nhấn của chương trình là hai bài giảng đại chúng từ các chuyên gia trong lĩnh vực khoa học và kiến trúc.
Bài giảng thứ nhất với chủ đề “Bất định và hy vọng” do Giáo sư Phan Thành Nam (Đại học Ludwig Maximilian University of Munich, Đức) trình bày. Ông là nhà toán học từng nhận Giải thưởng Hội Toán học châu Âu. Các lĩnh vực nghiên cứu của Giáo sư Phan Thành Nam là giải tích và vật lý toán, đặc biệt là cơ học lượng tử nhiều hạt, lý thuyết phổ, phép tính biến phân và phương trình đạo hàm riêng, giải tích số.
Trong bài nói chuyện, Giáo sư Phan Thành Nam đã chia sẻ cách toán học tiếp cận các hệ thống chứa đựng yếu tố bất định và cách các mô hình toán học giúp con người hiểu rõ hơn những hiện tượng tưởng chừng khó dự đoán. Theo ông, trong một thế giới biến động, bất định vừa là thách thức vừa là cơ hội. Bài giảng giới thiệu một góc nhìn toán học về các nguyên lý ngẫu nhiên và bất định, từ vi mô tới vĩ mô. Qua đó, chúng ta có thêm hy vọng về trật tự trong hỗn loạn, và niềm tin vào vẻ đẹp của những sai số tất yếu trong cuộc sống.
Từ cách tiếp cận đó, bài giảng cũng gợi mở một suy ngẫm rộng hơn về bản chất của tiến bộ khoa học. Một trong những động lực quan trọng của khoa học chính là niềm tin và dũng khí trí tuệ - dám vượt qua những khuôn khổ tư duy quen thuộc để tìm kiếm những cách hiểu mới về thế giới.
Lịch sử khoa học cho thấy, nhiều bước ngoặt lớn của tri thức đều bắt đầu từ việc nhận ra giới hạn của những mô hình cũ và mạnh dạn mở ra những cách tiếp cận mới. Điều đó nhắc nhở rằng tri thức của con người luôn là một hệ thống mở, luôn tồn tại những khoảng trống cho khám phá và sáng tạo.
Vì thế, khoa học không phải là hành trình đạt tới chân lý tuyệt đối trong một bước, mà là quá trình không ngừng tiến lên từng bước từ điểm xuất phát của nhận thức hiện tại. Chính niềm tin vào khả năng vượt qua những giới hạn ấy đã và đang tiếp tục nuôi dưỡng sức sáng tạo của khoa học.
Bài giảng thứ hai mang chủ đề “Lưu thông (tái) định hình thành phố”, do kiến trúc sư Lê Quang, nhà sáng lập lequang-architects LAB, trình bày.
Từ góc nhìn của kiến trúc và quy hoạch đô thị, bài giảng đã phân tích cách các nguyên lý toán học và các mô hình dữ liệu có thể hỗ trợ việc tổ chức dòng lưu thông trong đô thị hiện đại, góp phần tạo nên những thành phố bền vững và hiệu quả hơn.
Bên cạnh các bài giảng, chương trình còn có phiên tọa đàm với chủ đề “Toán học - Niềm tin và hy vọng”. Tọa đàm có sự tham gia của nhiều nhà khoa học như: Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng các diễn giả của chương trình.
Thông qua các bài giảng và thảo luận mở, sự kiện đã mang lại góc nhìn đa chiều về vai trò của toán học trong việc lý giải những vấn đề của thế giới hiện đại, đồng thời truyền cảm hứng cho sinh viên, học sinh và những người yêu khoa học.
Ngày Toán học quốc tế 2026 vì vậy không chỉ là dịp tôn vinh vẻ đẹp của toán học, mà còn là lời nhắc rằng tư duy khoa học và lý trí vẫn luôn là nền tảng quan trọng để con người xây dựng niềm tin và hướng tới tương lai.
