Điều đáng lưu ý là thủ đoạn của đối tượng ngày càng “đời thường hóa”, núp bóng các quan hệ quen thuộc và các hoạt động kinh tế - xã hội phổ biến như tuyển dụng, mua bán online, đầu tư tài chính, hỗ trợ dịch vụ công. Nhận diện đúng nhóm nguy cơ là bước đầu để phòng ngừa hiệu quả. Dưới đây là 5 nhóm đối tượng cần được đặc biệt quan tâm, cùng những kịch bản tội phạm thường sử dụng.
Nhóm thứ nhất: Người trung niên và người cao tuổi bị lợi dụng niềm tin và thói quen tôn trọng kỷ cương
Thực tiễn cho thấy người trung niên và người cao tuổi là nhóm mà tội phạm công nghệ cao thường xuyên tìm cách tiếp cận. Đây không phải câu chuyện về “nhẹ dạ”, mà là hệ quả của việc kẻ gian cố tình lợi dụng những phẩm chất đáng quý: sự tin cậy, nền nếp gia đình, thói quen tôn trọng kỷ cương, phép nước và mong muốn giữ gìn yên ổn cho người thân của nhóm người này. Nhiều người cao tuổi có tích lũy tài chính sau nhiều năm lao động. Nhiều người chưa theo kịp tốc độ thay đổi của công nghệ số nhưng lại sử dụng điện thoại thông minh ngày càng thường xuyên. Nhiều người đặt niềm tin lớn vào thẩm quyền của cơ quan nhà nước, ngân hàng và tổ chức tài chính. Tất cả tạo thành “điểm rơi” để kẻ gian dựng bẫy.
Thủ đoạn điển hình là giả danh công an, viện kiểm sát, tòa án, ngân hàng hoặc cơ quan thuế nhằm tạo sức ép tâm lý. Đối tượng thường mở đầu bằng “thông báo” rằng nạn nhân liên quan một vụ án như rửa tiền, mua bán trái phép. Đối tượng tiếp tục yêu cầu chuyển tiền để “chứng minh vô tội”, “bảo toàn tài sản”, “phục vụ điều tra”. Tình huống được dàn dựng theo nhịp gấp, lời lẽ cứng, liên tục thúc ép thời gian và yêu cầu giữ bí mật. Khi nạn nhân hoang mang thì khả năng kiểm chứng suy giảm. Khi nạn nhân sợ hãi thì khả năng lựa chọn “làm theo để yên ổn” xuất hiện. Hệ quả có thể gây nên những thiệt hại lớn cho các gia đình. Song song là các bẫy đầu tư mang danh nghĩa an toàn: ngoại hối, vàng, chứng khoán qua ứng dụng lạ, “trái phiếu nội bộ”, “nhận thưởng - nhận quà” kèm phí.
Nhóm thứ hai: Người độc thân, ly hôn, sống xa gia đình hoặc thiếu kết nối xã hội
Người độc thân, người đã ly hôn, người sống xa gia đình hoặc thiếu kết nối xã hội là nhóm đang bị tội phạm công nghệ cao nhắm tới ngày càng nhiều. Đây là nhóm dễ bị tác động bởi nhu cầu được lắng nghe, được quan tâm và được sẻ chia. Trong môi trường số, sự quan tâm hằng ngày qua tin nhắn có thể tạo cảm giác thân thiết rất nhanh. Tội phạm lợi dụng nhu cầu chính đáng ấy để dẫn dắt cảm xúc rồi chuyển hóa thành giao dịch tài chính.
Kịch bản phổ biến của chúng khi nhắm vào nhóm đối tượng này đó là tạo dựng “nhân vật lý tưởng” như doanh nhân, kỹ sư ở nước ngoài, quân nhân, bác sĩ; tạo quan hệ tình cảm; hứa hẹn tương lai chung; sau đó đưa ra “cơ hội đầu tư”, “làm nhiệm vụ”, “quà bị kẹt hải quan”, “cần vốn xoay tạm” và yêu cầu chuyển tiền, đồng thời thúc ép giữ kín.
Nhóm thứ 3: Nhóm thanh niên, học sinh, sinh viên
Các bạn trẻ chính là nhóm có tốc độ tiếp cận thông tin nhanh, tự tin công nghệ, nhưng kinh nghiệm xã hội còn hạn chế. Nhu cầu việc làm, mong muốn tự lập và tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội (FOMO) khiến nhiều bạn trẻ dễ bị dụ dỗ bằng lời mời gọi hấp dẫn, thủ tục đơn giản và cam kết thu nhập cao.
Chính vì vậy, kịch bản phổ biến tuy không mới đó là “việc nhẹ lương cao”, tuyển dụng online không cần kinh nghiệm, yêu cầu nộp phí hoặc giấy tờ; dụ sang nước ngoài rồi ép tham gia các “trung tâm” lừa đảo vẫn phát huy tác dụng. Bên cạnh đó là mô hình “làm nhiệm vụ/CTV” kiểu “đơn nhỏ hoàn tiền - đơn lớn kẹt lệnh”. Đáng lo ngại hơn là thủ đoạn “bắt cóc online”: đe dọa bằng cáo buộc bịa đặt, yêu cầu tự cách ly và gọi về gia đình đòi tiền chuộc.
Nhóm thứ tư: Người kinh doanh online và doanh nghiệp nhỏ
Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển tạo ra môi trường giao dịch dày đặc, nhiều khâu trung gian và phụ thuộc mạnh vào tài khoản số, nhóm những người kinh doanh online và doanh nghiệp nhỏ sẽ dễ mắc phải sai sót khi chịu áp lực chốt đơn, quay vòng vốn và xử lý nhanh các yêu cầu của khách hàng. Đối tượng tội phạm lợi dụng chính nhịp vận hành vội vã ấy để chen vào quy trình thanh toán.
Với doanh nghiệp nhỏ và những người kinh doanh online, kịch bản phổ biến mà tội phạm tạo ra gồm: giả mạo đối tác, nhà cung cấp, shipper, sàn thương mại điện tử; gửi link “xác nhận đơn”, “hoàn tiền”, “kích hoạt thanh toán”; chiếm quyền tài khoản và đổi thông tin nhận tiền. Một nhánh lừa đảo khác là giả khách VIP đặt số lượng lớn rồi yêu cầu “đặt cọc ngược”, “phí mở đơn” nhằm lừa chuyển khoản. Nguy hiểm hơn, đối tượng lừa đảo có thể theo dõi giao dịch dài ngày và ra tay đúng kỳ đối soát, đúng thời điểm bận rộn.
Nhóm thứ năm: Người sử dụng mạng xã hội thường xuyên
Người sử dụng mạng xã hội thường xuyên là nhóm đa dạng nhất và có nguy cơ cao bị mã độc và chiếm quyền tài khoản. Nhóm này hiện diện liên tục trên nền tảng số với mức độ tương tác cao. Nhóm này xử lý thông tin theo nhịp nhanh và theo thói quen. Khi nhịp tương tác tăng, khả năng kiểm chứng giảm xuống rất nhiều.
Ba kịch bản mà tội phạm sử dụng công nghệ cao tạo ra với nhóm người này gồm: thứ nhất, chúng tạo trang đăng nhập giả mạo để đánh cắp mật khẩu và mã xác thực, chiếm tài khoản và nhắn tin vay tiền; thứ hai chúng phát tán link hoặc ứng dụng độc hại dưới vỏ bọc “xem ảnh”, “nhận quà”, “tra cứu phạt nguội”, “xác minh tài khoản”, “cập nhật thông tin”, khiến nạn nhân cấp quyền cho mã độc đọc tin nhắn, lấy OTP và kiểm soát thiết bị; thứ ba chúng dùng công nghệ giả giọng hoặc giả hình ảnh để tăng độ tin cậy, rút ngắn thời gian nghi ngờ và thúc đẩy chuyển tiền.
Đây là nhóm rộng nhất, bao gồm nhiều lứa tuổi và nhịp lướt tin nhanh, phản xạ bấm link theo thói quen, cùng kiểu tâm lý tin vào người quen trên mạng tạo ra rủi ro cao. Việc chia sẻ vô thức thông tin cá nhân cũng giúp đối tượng cá nhân hóa kịch bản tiếp cận khiến cho khả năng bị sập bẫy là vô cùng lớn.
Theo dự báo, năm nay tội phạm sử dụng công nghệ cao tiếp tục nhắm vào cả 5 nhóm đối tượng trên với chiêu thức ngày càng tinh vi hơn cùng với mức độ phát triển của trí tuệ nhân tạo. Chính vì vậy, tìm ra được điểm mấu chốt để ngăn ngừa từ sự hiểu biết của cộng đồng mới chính là lá chắn quan trọng và hữu hiệu nhất.
(hết kỳ 1)
