Kiểm soát khâu bán lẻ, tăng mạnh chế tài để ngăn chặn thuốc lá lậu

Ngày 22/4, tại Hà Nội, Báo Công an nhân dân tổ chức tọa đàm “Phòng, chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” với sự tham dự của đại diện các bộ, ngành, lực lượng chức năng, chuyên gia, hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp.

Tọa đàm tập trung làm rõ thực trạng thuốc lá lậu đang không chỉ tồn tại ở các tuyến biên giới hay khâu vận chuyển, mà đã “bám rễ” sâu trong thị trường nội địa, đặc biệt ở cấp bán lẻ.

Thị trường bán lẻ - mắt xích quyết định đầu ra của thuốc lá lậu

Phát biểu khai mạc, Đại tá Nguyễn Thanh Bình, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân nhấn mạnh, hoạt động buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán trái phép thuốc lá vẫn diễn biến phức tạp, tiềm ẩn nhiều yếu tố mới, ảnh hưởng đến an ninh trật tự. Theo ông, tọa đàm nhằm lắng nghe các phân tích, đánh giá thực trạng thị trường, nhận diện khó khăn, vướng mắc và đề xuất giải pháp hoàn thiện hành lang pháp lý phù hợp với yêu cầu đấu tranh trong tình hình mới.

Một trong những nội dung trung tâm được đưa ra là kết quả khảo sát thực trạng thị trường bán lẻ thuốc lá lậu tại bốn địa phương: An Giang, Cần Thơ, Đà Nẵng và Khánh Hòa, do Ban Thanh niên Công an phối hợp Chi cục Quản lý thị trường thực hiện. Khảo sát không chỉ dừng lại ở mức độ hiểu biết pháp luật mà đi sâu phân tích động cơ thực sự của các nhà bán lẻ.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Quốc Việt, chuyên gia chính sách công, Trường đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, kết quả khảo sát cho thấy hành vi bán thuốc lá lậu tại khâu bán lẻ không chủ yếu do thiếu hiểu biết pháp luật. Trái lại, nhiều người bán nhận thức khá rõ rủi ro pháp lý, biết có kiểm tra, xử phạt, thậm chí nhận diện được nguy cơ hàng giả, hàng kém chất lượng, nhưng vẫn tiếp tục kinh doanh vì lợi ích kinh tế.

Dẫn chứng tại Cần Thơ, có tới 97,9% người bán được khảo sát cho biết họ biết quy định xử phạt; 95,2% nhận biết rủi ro hàng giả từ Campuchia. Tuy nhiên, số điểm bán thuốc lá lậu vẫn lên tới 3.030 trên tổng mẫu 3.035, tương đương khoảng 99,8%. Con số này phản ánh khoảng cách rất lớn giữa nhận thức pháp luật và hành vi thực tế.

Khảo sát cũng chỉ ra yếu tố cầu thị trường đóng vai trò quyết định. Tại Khánh Hòa, động cơ từ nhu cầu thị trường chiếm hơn 70%; tại Đà Nẵng và Cần Thơ xấp xỉ 50%; tại An Giang khoảng 38%. Nhiều người bán cho rằng “ít thấy bị xử phạt” hoặc “mức phạt còn thấp”, cho thấy họ đang cân nhắc bài toán lợi ích - chi phí vi phạm thay vì chỉ đơn thuần tuân thủ pháp luật.

Trước thực trạng trên, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh: muốn thay đổi hành vi của người bán lẻ, cần nâng “chi phí vi phạm” cao hơn “lợi nhuận kỳ vọng”. Do đó, việc tăng mức xử phạt hành chính là giải pháp cấp thiết, đồng thời cần tăng tần suất kiểm tra để rủi ro bị phát hiện trở thành yếu tố thường trực, không còn mang tính ngẫu nhiên.

Tăng mạnh chế tài, hoàn thiện pháp lý để nâng sức răn đe

Bên cạnh thực trạng thị trường, nhiều ý kiến tại tọa đàm tập trung vào những bất cập của khung pháp lý hiện hành. Sau hơn 10 năm triển khai Chỉ thị số 30/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ, công tác chống buôn lậu thuốc lá đã đạt một số kết quả, song khâu bán lẻ vẫn là điểm nghẽn khó xử lý dứt điểm.

Ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả cho biết, từ năm 2014 đến 2025, lực lượng chức năng đã phát hiện, xử lý 79.459 vụ vi phạm liên quan đến thuốc lá lậu; thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá điếu, hơn 388 tấn lá thuốc lá và hơn 2 triệu đơn vị thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Tuy vậy, theo ông, công tác chống buôn lậu thuốc lá vẫn còn nhiều tồn tại như: chỉ đạo ở một số nơi chưa sát thực tiễn; đối tượng vi phạm ngày càng tinh vi; hoạt động trên không gian mạng gia tăng; hệ thống pháp luật chưa đầy đủ, chưa đồng bộ và chưa theo kịp thực tiễn.

Đáng chú ý, Ban Chỉ đạo 389 quốc gia đang phối hợp xây dựng dự thảo Chỉ thị mới thay thế Chỉ thị 30, dự kiến trình Thủ tướng trong tháng 5/2026. Nội dung trọng tâm là tăng mạnh chế tài xử lý vi phạm, đặc biệt đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu, đồng thời gắn trách nhiệm người đứng đầu chính quyền cấp cơ sở với công tác chống buôn lậu trên địa bàn.

Tại toạ đàm, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế (Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam) cho biết thuốc lá nhập lậu được xếp vào nhóm hàng cấm, áp dụng cơ chế “xử phạt kép” gồm xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, với hành vi buôn bán, tàng trữ, vận chuyển dưới 50 bao thuốc lá nhập lậu, mức phạt hành chính hiện chỉ từ 1 đến 3 triệu đồng. Trong khi đó, ngưỡng để khởi tố hình sự là từ 1.500 bao trở lên hoặc có yếu tố tái phạm.

Theo bà Phan Minh Thủy, mức phạt này còn thấp so với một số quốc gia trong khu vực, dễ khiến đối tượng vi phạm coi tiền phạt như “chi phí vận hành” của hoạt động kinh doanh bất hợp pháp.

Từ đó, bà đề xuất sửa đổi Nghị định số 98/2020/NĐ-CP theo hướng nâng mức phạt lên cao hơn đáng kể, bảo đảm tiền phạt vượt quá lợi nhuận kỳ vọng của hành vi vi phạm; đồng thời nghiên cứu cơ chế phạt lũy tiến đối với tái phạm và cân nhắc chuyển sớm sang xử lý hình sự trong các trường hợp nghiêm trọng.

Đề cập về vấn đề ngân sách, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam cho biết thuốc lá lậu gây thất thu ngân sách khoảng 5.000-6.000 tỷ đồng mỗi năm và xu hướng còn gia tăng. Trong khi đó, ngành sản xuất thuốc lá hợp pháp bị thu hẹp thị trường, giảm doanh thu và suy giảm năng lực cạnh tranh.

Theo bà, mức xử phạt hiện hành từ 1 đến 3 triệu đồng, tương đương khoảng 30.000 đồng/bao trong một số trường hợp là quá thấp, chưa đủ sức răn đe. Do đó, cần nhanh chóng sửa đổi quy định theo hướng nâng mức khởi điểm tối thiểu lên gấp 10 lần hiện nay, để người bán lẻ không còn động cơ tiếp tục kinh doanh hàng lậu. Đồng thời, chính sách mới cần được đưa vào thực thi sớm ngay trong năm 2026, tốt nhất từ giữa năm, nhằm kiểm soát thị trường trước thời điểm tăng thuế tiêu thụ đặc biệt từ ngày 1/1/2027.

Cùng quan điểm, ông Lê Đức Tuấn, Phó Trưởng phòng Tham mưu nghiệp vụ, Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Cục Hải quan cho rằng việc tăng mạnh mức xử phạt và triển khai sớm sẽ tác động trực tiếp đến hành vi người bán, từ đó giảm nguồn cung thuốc lá lậu trên thị trường nội địa.

Đại diện cộng đồng doanh nghiệp ngành thuốc lá, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam nhấn mạnh tình trạng hàng lậu tiếp tục len lỏi vào nội địa đang gây méo mó cạnh tranh và ảnh hưởng nghiêm trọng tới doanh nghiệp chân chính.

Ông Nhân đề nghị nâng mức xử phạt tương xứng với lợi nhuận bất hợp pháp, đồng thời áp dụng nghiêm các biện pháp bổ sung như tịch thu tang vật, đình chỉ kinh doanh hoặc thu hồi giấy phép. Đặc biệt, cần giám sát chặt khâu bán lẻ, bởi nếu các điểm bán không dám kinh doanh hàng lậu thì đầu ra sẽ bị chặn đứng.

Bổ sung thêm góc nhìn quản lý thị trường, ông Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công thương cho rằng cần hoàn thiện pháp luật theo hướng hạ ngưỡng xử lý hình sự, đồng thời tăng mức xử phạt hành chính để nâng cao hiệu quả răn đe.

Các chuyên gia cũng cho rằng muốn kiểm soát thuốc lá lậu hiệu quả, cần chuyển trọng tâm từ biên giới vào thị trường nội địa, đặc biệt là khâu bán lẻ. Việc nâng mức xử phạt, tăng tần suất kiểm tra, siết chặt quản lý và đưa chính sách mới vào thực thi sớm trong năm 2026 được coi là giải pháp cấp thiết, nhằm chủ động kiểm soát thị trường trước các thay đổi chính sách thuế trong thời gian tới.