Với đồng bào Chăm, nghề dệt không chỉ là kỹ nghệ thủ công mà còn mang giá trị văn hóa sâu sắc, gắn bó chặt chẽ với đời sống tín ngưỡng và cộng đồng. Những họa tiết vân mây mềm mại duyên dáng, sóng nước, ô vuông, bông dâu hay kẻ sọc trên tấm vải không chỉ đẹp mắt mà còn phản ánh sinh động thiên nhiên, tôn giáo và lịch sử hình thành và phát của dân tộc Chăm.
Phụ nữ Chăm, với đôi tay khéo léo đóng vai trò trung tâm của nghề dệt thổ cẩm. Để có một sản phẩm hoàn thiện, cần phải thực hiện sáu công đoạn chính: ngâm sợi, nhuộm màu tự nhiên từ lá cây (indigo, đỏ, vàng, xanh, đen), phơi khô, đánh suốt, làm canh dọc (công đoạn khó nhất đòi hỏi kỹ thuật cao) và dệt xen kẽ go nền với go hoa văn. Kỹ thuật đặc trưng này mất khoảng ba ngày chỉ để xỏ go một khung dệt, tạo nên sản phẩm bền màu, càng dùng càng bóng đẹp.
Nghề dệt còn tạo sinh kế cho lao động của địa phương, chủ yếu phụ nữ, với thu nhập trung bình từ 150.000-200.000 đồng/ngày, góp phần giảm nghèo và củng cố sự gắn kết cộng đồng.
Nghề dệt Châu Phong từng hưng thịnh trước năm 1975, có thời điểm gần 90% hộ gia đình tham gia, mỗi nhà thường có vài khung dệt, không khí tại làng nghề khi đó vô cùng náo nhiệt. Các sản phẩm làm ra không chỉ bán trong nước mà còn xuất sang Campuchia, Thái Lan, Malaysia. Tuy nhiên với làn sóng của hàng công nghiệp giá rẻ khiến nghề mai một, nhiều hộ đành bỏ nghề, tìm sinh kế khác.
Tuy nhiên, nhờ sự kiên trì của các nghệ nhân và sự hỗ trợ từ chính quyền, nghề đã hồi sinh mạnh mẽ thông qua mô hình du lịch cộng đồng sáng tạo. Tháng 10/2024, Tổ hợp tác du lịch cộng đồng làng Chăm Châu Phong ra đời với 12 thành viên ban đầu, do ông Mohamad (sinh năm 1968) làm Tổ trưởng, nhằm gắn kết cộng đồng, phát triển sản phẩm du lịch (như dệt thổ cẩm, ẩm thực, trống Rappana), bảo tồn văn hóa Chăm và phát triển kinh tế.
Sinh năm 1958, ông Mohamad, thuộc đời thứ ba gắn bó gần 50 năm với khung cửi, học nghề từ ông bà, cha mẹ khi nghề còn thịnh vượng nhất. Ông chia sẻ: “Hiện nay tôi đang phát triển nghề này rộng ra, bằng cách liên kết các tour du lịch đưa khách tham quan đến đây trải nghiệm”.
Ông nhấn mạnh: “Cái nghề dệt này nó là nghề thủ công bằng chân tay là chủ yếu. Yêu cầu đầu tiên là phải có sở thích tâm đắc với cái nghề mới làm được”.
Với tâm huyết giữ lửa nghề truyền thống, ông không chỉ tạo việc làm ổn định cho chị em phụ nữ Chăm mà còn vận động bà con giữ nghề, lan tỏa giá trị văn hóa ra thế giới.
Ông Mohamad cùng các thành viên trong Tổ hợp tác du lịch cộng đồng kết hợp nhiều hoạt động khác như thăm thánh đường Hồi giáo uy nghi, chiêm ngưỡng nhà cổ, thưởng thức ẩm thực đặc sắc (cà ri bò, tung lò mò, bánh bò nướng) và học đánh trống Rappana. Nhờ đó làng nghề đã biến thành không gian văn hóa sống động. Chị Hasanah cho biết, chị rất vui khi mỗi ngày lại có thêm nhiều khách du lịch tìm đến làng và muốn trải nghiệm nghề dệt truyền thống.
Ông Nguyễn Văn Hợp, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Châu Phong, cho biết: Để bảo tồn nghề dệt truyền thống trong đồng bào Chăm, chính quyền địa phương luôn quan tâm đến công tác truyền dậy cho thế hệ trẻ, hỗ trợ cho đồng bào vay vốn, tạo việc làm, đồng thời kết nối với các hội chợ, đẩy mạnh thông tin truyền thông điện tử, mạng xã hội cung cấp thông tin cho người dân và quảng bá sản phẩm. Hướng phát triển làng nghề gắn với du lịch đang được đẩy mạnh và đã mang lại hiệu quả thiết thực.
Với sự chung tay từ chính quyền, sự chủ động của chính cộng đồng trong việc nắm bắt thị trường, tìm hướng đi đúng đắn, nghề dệt thổ cẩm ở xã Châu Phong đang có nhiều khởi sắc.
Ông Mohamad lạc quan: “Các sản phẩm dệt thổ cẩm Chăm sẽ ngày càng được nhiều người biết đến. Các nghệ nhân sẽ tạo ra những mẫu mã đẹp hơn để giới thiệu cho khách hàng. Thu nhập từ nghề được cải thiện sẽ giữ chân được người trẻ gắn bó với nghề của ông cha”.
Ngày 6/3/2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận nghề dệt thổ cẩm của người Chăm xã Châu Phong là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Bà con Châu Phong đã đón nhận tin vui này trong niềm hạnh phúc vô bờ.
Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng thoi dệt bên sông Hậu vẫn vang lên rộn rã, nhắc nhở về sức mạnh của truyền thống và sáng tạo. Từ những tấm thổ cẩm rực rỡ sắc màu gửi gắm nhiều tâm huyết đến nụ cười hồn hậu đón khách của các nghệ nhân, đã và đang góp phần lưu giữ hồn cốt văn hóa Chăm và truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ tiếp nối di sản quý báu này.
