Không chỉ truyền lửa đam mê từ thế hệ này sang thế hệ khác, các nghệ nhân nơi đây còn biến khung cửi thô sơ thành cầu nối gìn giữ bản sắc văn hóa, phát triển du lịch cộng đồng và tạo sinh kế bền vững cho địa phương.
Khơi dậy niềm tự hào dân tộc từ từng sợi chỉ
Làng Phung, xã Biển Hồ là một trong những làng văn hóa tiêu biểu của dân tộc Gia Rai, là nơi cộng hưởng giữa những giá trị truyền thống và nhịp sống hiện đại đầy đổi thay. Trong guồng quay ấy, nghề dệt thổ cẩm, vốn chỉ còn le lói như ngọn lửa nhỏ dễ bị gió thời gian thổi tắt, đã được thắp lại bởi những người phụ nữ bản làng, những người kiên trì dấn thân vào hành trình bảo tồn di sản.
Ba năm trước, Câu lạc bộ dệt thổ cẩm làng Phung được thành lập, do nghệ nhân Pel làm chủ nhiệm, tập hợp hơn 20 nghệ nhân, chủ yếu là phụ nữ lớn tuổi với tay nghề lâu năm, hiểu rõ từng nút chỉ, từng hoa văn cổ của dân tộc mình. Điều đáng quý, đây không chỉ là một nơi lưu giữ kỹ thuật dệt cổ truyền, mà còn trở thành mái nhà chung gắn kết cộng đồng, truyền nghề cho thế hệ trẻ và tạo ra giá trị kinh tế thông qua tiêu thụ sản phẩm truyền thống.
Nghệ nhân Dui, thành viên câu lạc bộ kể lại: “15 tuổi tôi đã dệt những tấm vải đầu tiên, học từ mẹ và bà. Ngày đó, mỗi thiếu nữ Gia Rai biết dệt là một điều tự hào. Nay, tuổi đã cao, tôi chỉ mong các bạn trẻ trong làng học nghề, tiếp tục giữ lấy hồn cốt của chúng ta”.
Còn với nghệ nhân Prut, niềm vui không chỉ đến từ việc được sống với nghề mà là thấy nghề sống lại ngay chính làng quê mình. “Câu lạc bộ của chị Pel giúp nhiều người có việc làm. May thay, giữa thời đại hiện đại này, tiếng khung cửi vẫn còn vang vọng trong làng".
Theo phong tục truyền thống của người Gia Rai, thổ cẩm không chỉ là trang phục, vật phẩm sinh hoạt mà còn mang tính thiêng liêng. Một thiếu nữ biết dệt thường được đánh giá là khéo léo, đảm đang - những phẩm chất mà người đàn ông luôn mong muốn ở người bạn đời. Những sản phẩm như váy, khố, tấm choàng, túi xách… thường là quà tặng trong lễ cưới, lễ hội, đánh dấu dấu mốc trưởng thành hay thể hiện sự quý trọng với khách phương xa.
Ghé thăm nhà chị Pel, nơi đặt trụ sở hoạt động của câu lạc bộ, chúng tôi như bước vào một không gian văn hóa sống động. Trong căn nhà sàn thoáng rộng, từ sáng sớm đã vang tiếng thoi lách cách, xen lẫn tiếng cười trò chuyện rôm rả của chị em nghệ nhân đang cặm cụi bên khung dệt.
“Nghề dệt được truyền từ mẹ sang con gái, năm 10 tuổi tôi đã đam mê từng sợi chỉ, từng đường hoa văn mẹ dạy. Khi lớn lên, tôi học hỏi thêm tạo hình, cách phối màu rực rỡ sao cho bắt mắt nhưng vẫn giữ được hồn cốt thổ cẩm Gia Rai", chị Pel chia sẻ.
Theo nhận định của chị, các màu sắc chủ đạo trên trang phục người Gia Rai gồm đen và đỏ với các đường hoa văn nhỏ nhưng nối kết thành cụm lớn, thường là biểu tượng văn hóa hoặc gắn với truyền thuyết dân gian. Mỗi tấm vải không chỉ được dệt bằng tay mà còn bằng kỷ niệm, bằng câu chuyện, bằng tinh thần dân tộc.
Ngày nay, ngoài các việc dệt váy, áo truyền thống, các nghệ nhân còn sáng tạo ra các mẫu mã hiện đại như túi đeo, balo, ví..., giữ nguyên tông màu truyền thống nhưng phù hợp với thị hiếu. Thông qua mạng xã hội như Facebook, TikTok, các sản phẩm thổ cẩm này đã tiếp cận được đông đảo khách hàng trong và ngoài tỉnh. Trung bình mỗi sản phẩm mất một tuần để hoàn thiện, những mẫu cầu kỳ có thể mất cả tháng. Nhưng đổi lại, giá trị mỗi sản phẩm không chỉ nằm ở vật chất mà còn ở văn hóa kết tinh trong đó.
Gắn nghề dệt với phát triển du lịch
Không chỉ giữ nghề, Câu lạc bộ dệt làng Phung còn là điểm đến văn hóa-du lịch giàu bản sắc bên cạnh Biển Hồ thơ mộng. Tỉnh Gia Lai và ngành văn hóa, thể thao và du lịch đang phối hợp xây dựng nơi đây trở thành mô hình du lịch cộng đồng tiêu biểu, góp phần vào chương trình xóa đói giảm nghèo, tạo sinh kế bền vững cho đồng bào.
Khi tham quan làng Phung, du khách không chỉ được xem quy trình dệt thủ công mà còn được hướng dẫn trải nghiệm thực tế từ bước xe sợi đến dệt hoa văn. Những du khách nước ngoài tỏ ra thích thú khi chính tay mình có thể dệt một tấm vải nhỏ, mang về làm quà lưu niệm kỷ niệm hành trình khám phá Tây Nguyên.
Chị Rơ Lan Han, một nghệ nhân năng nổ của câu lạc bộ, cho biết: “Không chỉ phụ thuộc vào du khách đến tận nơi, hiện nay chị em chia sẻ sản phẩm trên mạng xã hội để bán hàng trực tiếp. Người mua yêu thích thì đặt hàng, chúng tôi làm rồi gửi bưu điện. Nhờ nghề này, nhiều chị em có thu nhập ổn định, có thể nuôi con ăn học, không bị lệ thuộc đi làm thuê xa nhà”.
Ghi nhận nỗ lực bảo tồn nghề truyền thống và phát triển mô hình du lịch cộng đồng đi đôi sản xuất của làng Phung, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai và chính quyền địa phương nơi đây sẽ tiếp tục hỗ trợ, đào tạo kỹ năng du lịch cho người dân cũng như xúc tiến quảng bá sản phẩm thổ cẩm ra thị trường.
Mô hình Câu lạc bộ dệt thổ cẩm làng Phung là minh chứng tiêu biểu cho việc bảo tồn di sản văn hóa gắn liền với phát triển kinh tế-xã hội bền vững. Việc xây dựng và phát triển các sản phẩm văn hóa mang tính đặc trưng địa phương, phục vụ du lịch và xuất khẩu là hướng đi chiến lược, trong đó sản phẩm thổ cẩm đóng vai trò quan trọng.
Nhìn về tương lai gần, khi cố gắng của những đôi tay tỉ mỉ tiếp tục được tiếp sức bởi các chính sách hỗ trợ đồng bộ của Nhà nước, bằng sự đoàn kết và sáng tạo, làng Phung chắc chắn sẽ ghi tên vào bản đồ du lịch cộng đồng văn hóa của Gia Lai và Tây Nguyên.
Mỗi nghệ nhân phụ nữ ở làng Phung là một “bông hoa” lặng lẽ nở giữa đại ngàn, mang hồn cốt quê hương thổi vào từng tấm thổ cẩm, tạo thành những “bản giao hưởng” sắc màu đầy sống động về cội nguồn, văn hóa và bản sắc. Họ chính là “người gìn giữ câu chuyện” của dân tộc mình bằng sợi chỉ, bằng sự tỉ mỉ, bằng cả tấm lòng yêu nghề làm nên sự kết nối giữa quá khứ-hiện tại-tương lai.
