Trong đó, khu vực Nhà Rồng-Khánh Hội được xác định là một điểm nhấn đặc biệt, nơi hội tụ những lớp trầm tích lịch sử của thương cảng Sài Gòn, một trong những biểu tượng quan trọng của quá trình mở cửa, giao thương và hội nhập quốc tế của vùng đất phương nam.
Việc Thành phố Hồ Chí Minh định hướng xây dựng Công viên Văn hóa-Lịch sử tại khu vực này vì thế không chỉ dừng lại ở một dự án chỉnh trang đô thị đơn thuần, mà còn mang ý nghĩa sâu sắc trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị di sản, góp phần tái hiện ký ức đô thị trong dòng chảy phát triển hiện đại.
Dấu ấn thương cảng trong tiến trình hình thành đô thị
Từ giữa thế kỷ 19, khu vực Nhà Rồng-Khánh Hội đã sớm khẳng định vai trò là cửa ngõ giao thương quan trọng của khu vực Nam Bộ. Hệ thống cầu cảng, bến tàu cùng các hoạt động vận tải đường biển nhộn nhịp đã góp phần hình thành nên diện mạo của một đô thị cảng sầm uất bên sông Sài Gòn. Chính từ đây, Sài Gòn từng bước trở thành đầu mối giao thương quốc tế, là “cửa ngõ” kết nối khu vực Nam Bộ với thế giới.
Không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, khu vực này còn gắn liền với nhiều sự kiện lịch sử trọng đại của dân tộc. Đặc biệt, Bến Nhà Rồng, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ra đi tìm đường cứu nước năm 1911 đã trở thành một biểu tượng thiêng liêng, in đậm trong tâm thức của nhiều thế hệ người Việt Nam. Giá trị lịch sử ấy không chỉ thuộc về quá khứ, mà còn tiếp tục lan tỏa ở hiện tại, góp phần bồi đắp bản sắc văn hóa và tinh thần yêu nước trong đời sống đương đại.
Nhìn ra thế giới, nhiều đô thị cảng lớn đã thành công trong việc bảo tồn các khu bến cảng lịch sử như một phần ký ức đô thị, đồng thời chuyển hóa thành không gian văn hóa-du lịch đặc sắc. Những mô hình đó cho thấy, việc kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển không chỉ là xu thế tất yếu, mà còn là hướng đi hiệu quả để nâng cao giá trị không gian đô thị.
Hiện nay, khu vực Nhà Rồng-Khánh Hội đang duy trì nhiều hoạt động dịch vụ gắn với vận tải hành khách và du lịch đường thủy. Đây là điểm neo đậu, khai thác của nhiều tàu nhà hàng, du thuyền phục vụ du lịch trên sông Sài Gòn, loại hình đang ngày càng thu hút du khách trong và ngoài nước.
Các sản phẩm du lịch đường sông, nhất là du thuyền kết hợp ẩm thực, âm nhạc và ngắm cảnh hai bờ sông về đêm, đã dần trở thành nét đặc trưng của thành phố. Không chỉ mang lại trải nghiệm mới lạ cho du khách, loại hình này còn góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch, gia tăng sức hấp dẫn của thành phố trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng cao giữa các điểm đến.
Đáng chú ý, hoạt động của các tàu nhà hàng và du thuyền đã tạo ra nhiều việc làm cho người lao động, từ vận hành kỹ thuật, phục vụ, tổ chức sự kiện đến các dịch vụ hậu cần, ẩm thực, giải trí. Mỗi phương tiện có thể sử dụng từ hàng chục đến hàng trăm lao động, qua đó đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế dịch vụ và nâng cao thu nhập cho người dân.
Từ thực tiễn hoạt động, có thể thấy, không gian ven sông tại khu vực Nhà Rồng-Khánh Hội đang dần hình thành một hệ sinh thái kinh tế-văn hóa đặc thù, nơi giao thoa giữa yếu tố lịch sử và các hoạt động dịch vụ hiện đại. Đây chính là nền tảng quan trọng để xây dựng một không gian đô thị ven sông năng động, giàu bản sắc.
Xã hội hóa nguồn lực, nâng cao chất lượng quy hoạch
Trong quá trình nghiên cứu, định hướng phát triển khu vực Nhà Rồng-Khánh Hội, việc huy động nguồn lực xã hội hóa, nhất là từ các doanh nghiệp có kinh nghiệm và gắn bó lâu dài với lĩnh vực hàng hải, được xem là một hướng đi cần thiết.
Cách tiếp cận xã hội hóa trong nghiên cứu quy hoạch mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Trước hết, việc này không làm phát sinh nghĩa vụ tài chính đối với ngân sách nhà nước, phù hợp với chủ trương huy động nguồn lực xã hội cho phát triển đô thị. Đồng thời, với kinh nghiệm thực tiễn trong hoạt động cảng biển và dịch vụ logistics, các doanh nghiệp có thể đóng góp những góc nhìn sát với nhu cầu phát triển, đặc biệt trong các lĩnh vực giao thông đường thủy, du lịch và dịch vụ ven sông.
Tuy nhiên, cần khẳng định, việc tham gia tài trợ nghiên cứu không đồng nghĩa với quyền quyết định quy hoạch. Các cơ quan quản lý nhà nước vẫn giữ vai trò chủ đạo trong việc thẩm định, lựa chọn và phê duyệt các phương án phù hợp, bảo đảm hài hòa giữa lợi ích kinh tế, bảo tồn di sản và phát triển bền vững.
Lịch sử phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh gắn liền với dòng chảy giao thương đường biển và vai trò của hệ thống cảng trên sông Sài Gòn. Những dấu ấn của thương cảng không chỉ là chứng tích của một thời kỳ phát triển sôi động, mà còn là một phần không thể tách rời trong bản sắc đô thị.
Việc bảo tồn và tái hiện những giá trị này trong quy hoạch không gian Nhà Rồng-Khánh Hội vì thế mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Không gian văn hóa-lịch sử nếu được tổ chức hợp lý sẽ trở thành “cầu nối” giữa quá khứ và hiện tại, giúp người dân và du khách hiểu rõ hơn về hành trình hình thành, phát triển của thành phố.
Khi các yếu tố di sản được kết nối với hoạt động văn hóa, du lịch, dịch vụ hiện đại, khu vực này có thể trở thành một không gian đặc trưng, vừa mang chiều sâu lịch sử, vừa giàu sức sống đương đại. Đây cũng là cách để “kể lại” câu chuyện của Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh bằng những hình thức sinh động, gần gũi, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị di sản.
Quan trọng hơn, việc gìn giữ ký ức đô thị không phải là sự “đóng băng” quá khứ, mà là quá trình chọn lọc, kế thừa và phát huy những giá trị cốt lõi trong bối cảnh mới. Đó là sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa truyền thống và hiện đại, yếu tố then chốt để xây dựng một đô thị bền vững.
Thực tiễn phát triển cho thấy, một đô thị hiện đại không chỉ được đo bằng những công trình quy mô lớn hay tốc độ tăng trưởng kinh tế, mà còn ở khả năng gìn giữ và phát huy bản sắc riêng. Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, bản sắc ấy được hình thành từ lịch sử giao thương, tinh thần cởi mở, năng động và quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng.
Sự phát triển của đô thị, suy cho cùng, không chỉ là câu chuyện của những công trình mới, mà còn là hành trình gìn giữ và tiếp nối những giá trị đã làm nên linh hồn của thành phố. Khi quá khứ được trân trọng và tích hợp vào hiện tại một cách sáng tạo, đô thị sẽ có thêm chiều sâu, sức sống và khả năng phát triển bền vững trong tương lai.
