Nhu cầu vốn lớn và khoảng trống ngân sách
Theo báo cáo của Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh, nhu cầu vốn đầu tư kết cấu hạ tầng giai đoạn 2026–2030 của thành phố lên tới hơn 3,17 triệu tỷ đồng, trong khi nguồn vốn ngân sách dự kiến chỉ đáp ứng khoảng 975 nghìn tỷ đồng (khoảng 31% nhu cầu). Khoảng trống nguồn lực khoảng 2,2 triệu tỷ đồng đòi hỏi thành phố phải tìm kiếm các giải pháp tài chính ngoài ngân sách để giải quyết những nhu cầu đầu tư.
Các mục tiêu đầu tư trọng điểm bao gồm việc mở rộng hệ thống giao thông công cộng, tăng cường kết nối liên vùng, giảm thiểu tình trạng ùn tắc giao thông, giải quyết ngập nước, cải thiện hệ thống xử lý nước thải, cũng như đầu tư phát triển các công trình chiến lược như đường sắt đô thị, đường cao tốc và trung tâm dữ liệu trong năm năm tới.
Để giải quyết bài toán nguồn lực này, Cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh đang phối hợp các cơ quan liên quan xây dựng dự thảo Nghị quyết của Hội đồng nhân dân thành phố về phát hành trái phiếu đô thị và trái phiếu công trình tại trung tâm tài chính quốc tế. Quá trình này nhằm cụ thể hóa các cơ chế đặc thù theo quy định của Luật Phát triển đô thị, đồng thời đối chiếu phương án triển khai với các yêu cầu thực tế của nhà đầu tư.
Theo định hướng, trái phiếu đô thị và trái phiếu công trình sẽ trở thành các sản phẩm tài chính nền tảng đầu tiên của Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh (VIFC-HCMC), giúp khơi thông nguồn vốn trung và dài hạn cho các dự án trọng điểm, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của hệ sinh thái các dịch vụ hỗ trợ như tư vấn, xếp hạng tín nhiệm và thu xếp vốn.
Tại cuộc họp tham vấn mới đây giữa VIFC-HCMC và IFC, ông Nguyễn Hữu Huân, Phó Chủ tịch Cơ quan điều hành VIFC-HCMC, đề xuất tổ chức nhiều đợt phát hành trong một chương trình trung hạn. Hồ sơ pháp lý và công việc chuẩn bị chung sẽ được thực hiện từ đầu, sau đó từng đợt phát hành được điều chỉnh linh hoạt theo nhu cầu giải ngân thực tế, khả năng trả nợ và diễn biến của thị trường.
Dự thảo đề xuất giao Ủy ban nhân dân Thành phố chủ động quyết định thời điểm, quy mô, đồng tiền, kỳ hạn và thị trường mục tiêu cho từng đợt phát hành trong phạm vi hạn mức được phê duyệt, giúp dòng vốn bám sát tiến độ công trình, hạn chế tình trạng vay quá sớm và tránh dồn ứ nghĩa vụ trả nợ vào cùng một thời điểm.
Khuyến nghị quốc tế về năng lực tài chính và chuẩn bị dự án
Từ góc độ của nhà đầu tư, ông Pavel Kochanov, chuyên gia cao cấp về tài chính đô thị của Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC), phân tích rằng năng lực vay nợ của thành phố phụ thuộc vào nhiều yếu tố cốt lõi bao gồm nền tảng kinh tế, cơ cấu thu chi, mức độ thanh khoản, các nghĩa vụ nợ hiện hữu và chất lượng quản trị tài chính.
Việc đánh giá năng lực vay nợ cần được thực hiện dựa trên mô hình tài chính trọn vòng đời khoản vay và tính toán đến các kịch bản bất lợi có thể xảy ra. Yêu cầu xuyên suốt là thành phố phải có khả năng trả nợ bằng nguồn lực tự tạo với mức dự phòng an toàn hợp lý. Các báo cáo tài chính, dữ liệu ngân sách và thông tin về nghĩa vụ nợ tiềm ẩn cần được cung cấp minh bạch để nhà đầu tư đánh giá, đồng thời chính sách vay nợ phải kiểm soát tốt các rủi ro về lãi suất, tỷ giá và tái cấp vốn.
Về phương án lựa chọn dự án, ông Neeraj Gupta, Chuyên gia đầu tư trưởng của IFC, khuyến nghị thành phố ưu tiên các dự án đã hoàn thành nghiên cứu khả thi, có sẵn mặt bằng sạch, đầy đủ giấy phép và hồ sơ hợp đồng cần thiết để có thể giải ngân và tạo ra kết quả ngay. Tiến độ sử dụng vốn là yếu tố quyết định hiệu quả tài chính bởi vì nguồn vốn huy động nhưng chưa đưa vào công trình vẫn tiếp tục phát sinh chi phí.
Đối với các dự án phức tạp như đường sắt đô thị, kinh nghiệm quốc tế cho thấy cấu trúc tài chính cần phân bổ hợp lý rủi ro về lượng hành khách, mặt bằng và nghĩa vụ thanh toán giữa các bên. Đối với các công trình cấp thoát nước và hạ tầng công cộng, thành phố cần xem xét đồng thời nguồn thu dự án, khả năng hỗ trợ từ ngân sách và lợi ích phát triển để lựa chọn công cụ tài chính bám sát đặc điểm từng nhóm dự án.
Bên cạnh đó, phần trao đổi từ các đơn vị tư vấn như A&O Shearman đã bổ sung các bước chuẩn bị giao dịch chi tiết, từ việc hoàn thiện hồ sơ pháp lý, xếp hạng tín nhiệm, tiếp cận nhà đầu tư, định giá đến phát hành bằng ngoại tệ. Thiết kế của dự thảo cũng quy định rõ việc huy động vốn phải đi đôi với trách nhiệm quản lý nghiêm ngặt trong toàn bộ vòng đời trái phiếu, bảo đảm sử dụng vốn đúng mục đích, thanh toán gốc và lãi đầy đủ, đúng hạn từ ngân sách thành phố nhằm củng cố niềm tin của nhà đầu tư qua các đợt phát hành.
Đánh giá về định hướng của Thành phố Hồ Chí Minh, ông Trương Minh Huy Vũ, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, Chủ tịch Cơ quan điều hành VIFC-HCMC ví việc phát hành trái phiếu quốc tế như cây cầu kết nối thành phố với các nhà đầu tư toàn cầu.
Cuộc tham vấn đã làm rõ góc nhìn từ cả hai phía khi các sở ngành và trung tâm chia sẻ nhu cầu nguồn lực, trong khi các tổ chức tài chính quốc tế phân tích các điều kiện để nhà đầu tư sẵn sàng đồng hành. Cây cầu đó cần được xây dựng vững chắc trên bốn trụ cột gồm quy hoạch chiến lược, kỷ luật tài khóa nghiêm ngặt, dự án được chuẩn bị kỹ lưỡng và khuôn khổ pháp lý đầy đủ.
Lãnh đạo thành phố cho biết, địa phương đã kiên trì trao đổi và phối hợp các tổ chức tài chính cùng đối tác tư vấn trong thời gian dài để tìm kiếm giải pháp huy động vốn quốc tế và từng bước tháo gỡ vướng mắc pháp lý. Trong đó, Luật Phát triển đô thị đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng, mở ra cơ hội để thành phố thúc đẩy triển khai. Các cơ quan liên quan cần tiếp tục rà soát các yêu cầu của pháp luật trong và ngoài nước cũng như thông lệ thị trường để chuyển cơ sở pháp lý thành phương án và quy trình thực hiện cụ thể.
Trong giai đoạn năm năm tới, thành phố cần nguồn lực rất lớn để phát triển hệ thống hạ tầng trọng điểm, do đó việc tiếp cận thị trường trái phiếu quốc tế là yêu cầu thực tiễn cần được triển khai nghiêm túc và bền vững.
Có dự án mới là bước đầu, điều quyết định là đưa dự án đến trạng thái sẵn sàng tiếp nhận nguồn vốn quốc tế. Ông Trương Minh Huy Vũ nhấn mạnh: “Đợt phát hành đầu tiên sẽ là nhịp cầu đặt nền móng cho uy tín của Thành phố trên thị trường vốn quốc tế. Từ nền tảng đó, Thành phố có thể mở đường cho các đợt phát hành tiếp theo, hình thành kênh huy động vốn lâu dài và tạo thêm cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận nguồn vốn quốc tế thông qua VIFC-HCMC”.
