Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 và bước vào giai đoạn phát triển mới, thành phố đứng trước yêu cầu cấp thiết phải đổi mới mô hình tăng trưởng. Quy mô thị trường, vị trí địa lý, nguồn lao động và mật độ doanh nghiệp vẫn là những lợi thế quan trọng, nhưng không còn đủ để tạo dư địa tăng trưởng dài hạn. Thành phố cần chuyển mạnh sang dựa vào tri thức, khoa học, công nghệ, năng lực đổi mới sáng tạo và chất lượng quản trị để nâng cao năng suất, tạo giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Phước, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, sau hợp nhất, thành phố có điều kiện tập trung và phát huy mạnh hơn các nguồn lực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế số. Đây cũng là cơ sở để thành phố hướng tới vai trò trung tâm khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo lớn của cả nước, đồng thời tăng cường kết nối với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo khu vực Đông Nam Á.
Điều quan trọng, theo các chuyên gia, không nằm ở việc thành phố có thêm bao nhiêu nguồn lực, mà ở khả năng tổ chức và kết nối các nguồn lực đó thành năng lực sản xuất mới. Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến doanh nghiệp, từ ý tưởng đến sản phẩm và từ công nghệ đến thị trường cần được rút ngắn. Khi đó, khoa học, công nghệ mới thực sự chuyển hóa thành năng suất, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Thành phố hiện có nền tảng tương đối thuận lợi để thực hiện quá trình này. Hệ thống Trường đại học, viện nghiên cứu, khu công nghệ cao, khu công nghệ thông tin, khu nông nghiệp công nghệ cao và mạng lưới các tổ chức hỗ trợ đổi mới sáng tạo tạo thành một hệ sinh thái có quy mô lớn. Trên địa bàn Thành phố có khoảng 100 Trường đại học, cao đẳng, hơn 450 tổ chức khoa học và công nghệ, 134 phòng thí nghiệm hiện đại cùng hơn 120 tổ chức trung gian hỗ trợ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Vấn đề đặt ra là làm thế nào để những nguồn lực này tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển kinh tế. Trong thời gian qua, Thành phố đã triển khai nhiều chương trình về chuyển đổi số, đô thị thông minh, trí tuệ nhân tạo, sở hữu trí tuệ, thị trường khoa học và công nghệ, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo và thu hút chuyên gia. Cách tiếp cận cũng từng bước chuyển từ quản lý theo nhiệm vụ sang chú trọng hơn đến khả năng ứng dụng và hiệu quả tạo ra.
Đây là hướng đi cần tiếp tục được đẩy mạnh trong giai đoạn tới. Các nhiệm vụ khoa học, công nghệ sử dụng nguồn lực nhà nước cần được xác định từ những bài toán thực tiễn của thành phố, doanh nghiệp và người dân. Đồng thời, đánh giá bằng khả năng ứng dụng, chuyển giao và tác động đối với phát triển kinh tế-xã hội.
Đề cập định hướng nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ thời gian tới, bà Nguyễn Thị Thu Sương, Trưởng phòng Phát triển Khoa học và Công nghệ, Sở Khoa học và Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, Thành phố sẽ tập trung phát triển và làm chủ các công nghệ lõi, thúc đẩy sản xuất thông minh và công nghiệp công nghệ cao gắn với kinh tế tuần hoàn, qua đó nâng cao giá trị các ngành công nghiệp ưu tiên.
Cùng với đó, Thành phố thúc đẩy lộ trình Net Zero, hiện đại hóa logistics, nâng cao năng lực thiết kế, chế tạo và tích hợp công nghệ; sử dụng hiệu quả tài nguyên, tăng cường tái sử dụng, tái chế vật liệu. Đây không chỉ là yêu cầu về môi trường mà còn mở ra dư địa đổi mới công nghệ, nâng cao năng suất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Chuyên gia cho rằng, muốn khoa học, công nghệ trở thành động lực tăng trưởng, trước hết cần tạo môi trường đủ linh hoạt để những công nghệ và mô hình kinh doanh mới được thử nghiệm. Thành phố có thể mở rộng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu đô thị, tài chính số, giao thông thông minh, y tế và giáo dục số, năng lượng xanh, logistics. Việc thử nghiệm cần đi cùng cơ chế quản lý rủi ro, đánh giá kết quả và khả năng nhân rộng.
Một yêu cầu khác là tổ chức lại hạ tầng khoa học, công nghệ theo hướng dùng chung. Các phòng thí nghiệm, trung tâm dữ liệu, hạ tầng thử nghiệm sản phẩm và năng lực tính toán phục vụ trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, bán dẫn, công nghệ sinh học và vật liệu mới cần được mở rộng khả năng tiếp cận đối với doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp khởi nghiệp. Khi chi phí tiếp cận hạ tầng giảm, khả năng hình thành sản phẩm và công nghệ mới sẽ được cải thiện.
Trong hệ sinh thái đó, doanh nghiệp phải trở thành một chủ thể quan trọng hơn của hoạt động nghiên cứu và phát triển. Thành phố cần tiếp tục hoàn thiện các chính sách về thuế, tín dụng, đồng tài trợ, sở hữu trí tuệ, kiểm định và kết nối chuyên gia để khuyến khích doanh nghiệp tăng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D), đặt hàng nghiên cứu và hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu.
Đồng thời, cần coi thương mại hóa kết quả nghiên cứu là một khâu quan trọng của chuỗi đổi mới sáng tạo. Các tổ chức chuyển giao công nghệ phải có đủ năng lực hỗ trợ từ khâu hoàn thiện công nghệ, thử nghiệm, sở hữu trí tuệ đến tìm kiếm doanh nghiệp và thị trường. Đối với các nhiệm vụ sử dụng ngân sách nhà nước, việc lựa chọn đề tài cần quan tâm ngay từ đầu đến khả năng ứng dụng, chuyển giao và tạo giá trị kinh tế-xã hội.
Hiệu quả cuối cùng của hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không thể chỉ đo bằng số lượng đề tài, phòng thí nghiệm hay doanh nghiệp công nghệ. Thước đo quan trọng hơn là bao nhiêu công nghệ được đưa vào sản xuất, bao nhiêu sản phẩm mới được hình thành, năng suất của doanh nghiệp tăng lên thế nào và những công nghệ đó tạo ra bao nhiêu giá trị mới cho nền kinh tế.
Với không gian phát triển lớn hơn, Thành phố Hồ Chí Minh có cơ hội tập hợp các nguồn lực về khoa học, công nghệ, tài chính, nhân lực và thị trường để hình thành những động lực tăng trưởng mới. Nhưng lợi thế chỉ trở thành kết quả khi được chuyển hóa thành năng suất và năng lực cạnh tranh. Đây chính là yêu cầu cốt lõi của quá trình đổi mới mô hình tăng trưởng trong giai đoạn mới.
