Chung quanh định hướng này, chúng tôi có cuộc trao đổi ý kiến với TS Vũ Minh Đức, Cục trưởng Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục (Bộ Giáo dục và Đào tạo).
Phóng viên (PV): Thưa ông, sau gần một thập niên thực hiện Quyết định số 37 của Thủ tướng Chính phủ về tiêu chuẩn, thủ tục xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh GS, PGS, đâu là những kết quả nổi bật tạo nền tảng cho bước đổi mới sắp tới?
TS Vũ Minh Đức: Giai đoạn 2018-2025 ghi nhận bước chuyển dịch rõ nét về chất lượng và tính thực chất trong công tác xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh GS, PGS.
Việc triển khai nghiêm túc Quyết định số 37/2018/QĐ-TTg đã tạo hành lang pháp lý minh bạch, giúp sàng lọc và tôn vinh đúng những nhà giáo, nhà khoa học tiêu biểu. Từ năm 2019 đến cuối năm 2025, Hội đồng Giáo sư Nhà nước đã tổ chức thành công 7 đợt xét duyệt, công nhận 3.698 nhà giáo đạt tiêu chuẩn chức danh, gồm 363 GS và 3.335 PGS.
Điều quan trọng hơn là tiêu chí, tiêu chuẩn và quy trình xét duyệt ngày càng tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Đây là minh chứng cho sự phát triển cả về số lượng lẫn chất lượng của đội ngũ trí thức tinh hoa nước nhà, đồng thời tạo nền tảng để chúng ta tiếp tục đổi mới mạnh mẽ hơn, phù hợp với xu thế hội nhập và thực tiễn phát triển của giáo dục đại học Việt Nam.
PV: Được biết, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang xây dựng dự thảo Thông tư mới quy định về việc bổ nhiệm, miễn nhiệm GS, PGS. Đâu là những thay đổi mang tính cốt lõi trong lần đổi mới này, thưa ông?
TS Vũ Minh Đức: Điểm thay đổi lớn nhất là sự chuyển đổi căn bản về tư duy. Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị và Luật Giáo dục đại học năm 2025 đã xác lập rõ nguyên tắc giao quyền chủ động cho các cơ sở giáo dục đại học trong việc bổ nhiệm, miễn nhiệm GS, PGS.
Tinh thần đó được cụ thể hóa trong dự thảo Thông tư với năm định hướng lớn.
Trước hết, việc bổ nhiệm phải gắn với vị trí việc làm và nhu cầu thực tiễn của nhà trường, thay vì mang tính tôn vinh đơn thuần. Chức danh GS, PGS sẽ gắn với trách nhiệm, nhiệm vụ và hiệu quả công việc cụ thể.
Thứ hai là phân cấp mạnh mẽ đi đôi với trách nhiệm giải trình.
Thứ ba là tiệm cận chuẩn mực quốc tế, bảo đảm liêm chính học thuật và đánh giá thực chất năng lực của ứng viên trên cả ba phương diện: Đào tạo, nghiên cứu khoa học và phục vụ cộng đồng.
Thứ tư là kết hợp hài hòa giữa quy định khung của Bộ và tính đặc thù của từng cơ sở giáo dục đại học.
Và cuối cùng là chuyển đổi phương thức quản lý nhà nước từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy kiến tạo phát triển, tạo điều kiện cho tự chủ đại học thực chất.
PV: Một trong những điểm được quan tâm nhất - quyền tự chủ của các trường đại học - sẽ được thể hiện như thế nào trong cơ chế mới?
TS Vũ Minh Đức: Đây là một bước ngoặt quan trọng. Bộ Giáo dục và Đào tạo dự kiến chỉ quy định một cấp xét và bổ nhiệm chức danh GS, PGS trực tiếp tại cơ sở giáo dục đại học. Các tầng nấc hành chính trung gian sẽ được loại bỏ.
Trên cơ sở đó, các trường được quyền chủ động quyết định số lượng chỉ tiêu bổ nhiệm hằng năm; xây dựng tiêu chuẩn cụ thể; thành lập hội đồng xét bổ nhiệm; ban hành quy chế tổ chức và hoạt động của hội đồng phù hợp với chiến lược phát triển của đơn vị.
Vai trò của Bộ sẽ tập trung vào việc xác lập ngưỡng tiêu chuẩn tối thiểu, bao gồm năng lực giảng dạy, uy tín khoa học và khả năng thu hút nguồn lực phục vụ nghiên cứu.
Từ “sàn” chất lượng đó, các trường có thể xây dựng tiêu chuẩn cao hơn tùy theo định hướng phát triển và đặc thù ngành nghề. Chúng tôi đặc biệt khuyến khích các cơ sở giáo dục tiên phong nâng chuẩn để khẳng định uy tín học thuật và hội nhập với các chuẩn mực quốc tế.
PV: Một rào cản lâu nay là tâm lý coi GS, PGS như một “danh vị” mang giá trị suốt đời. Ông có thể cho biết, quan niệm này sẽ thay đổi như thế nào trong tinh thần đổi mới lần này?
TS Vũ Minh Đức: Đây chính là nút thắt quan trọng cần được tháo gỡ. Đã đến lúc phải trả chức danh GS, PGS về đúng bản chất của nó trong hệ thống giáo dục đại học hiện đại: Không phải là một danh vị tôn vinh suốt đời, mà là một vị trí việc làm gắn với trách nhiệm pháp lý, năng lực chuyên môn và yêu cầu phát triển của cơ sở giáo dục đại học.
Khi đã là vị trí việc làm, việc bổ nhiệm phải xuất phát từ nhu cầu thực tế của nhà trường. Cơ sở giáo dục phải trả lời được những câu hỏi rất cụ thể: Có thật sự cần vị trí đó hay không? Ứng viên có đáp ứng yêu cầu về giảng dạy, nghiên cứu khoa học và năng lực dẫn dắt học thuật hay không?
Đi kèm với việc được bổ nhiệm sẽ là chế độ đãi ngộ tương xứng, đồng thời phải có nghĩa vụ cụ thể và hệ thống đánh giá hiệu quả công việc minh bạch.
Sự chuyển dịch này sẽ góp phần xóa bỏ tư duy trọng bằng cấp, tạo cơ chế thu hút và trọng dụng nhân tài dựa trên năng lực cống hiến thực chất.
PV: Khi trao quyền mạnh mẽ cho các trường đại học, vậy làm thế nào để vừa ngăn ngừa nguy cơ “lạm phát” chức danh, vừa bảo đảm liêm chính học thuật và chất lượng đội ngũ, thưa ông?
TS Vũ Minh Đức: Tự chủ phải đi đôi với trách nhiệm giải trình. Dự thảo Thông tư dự kiến thiết lập khung định mức số lượng GS, PGS tối đa cho từng cơ sở giáo dục đại học trên cơ sở số lượng tiến sĩ, quy mô đào tạo nghiên cứu sinh và năng lực nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo của đơn vị.
Tuy nhiên, định mức này được áp dụng linh hoạt, gắn với đề án vị trí việc làm của từng trường, không cào bằng và không triệt tiêu cơ hội phát triển của các nhà khoa học trẻ. Quan trọng hơn, hệ thống hậu kiểm và chế tài sẽ được thiết lập nghiêm ngặt. Mọi hành vi vi phạm, từ phía cơ sở giáo dục, hội đồng xét bổ nhiệm hay bản thân ứng viên đều phải được xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật.
Chúng tôi đặc biệt coi liêm chính khoa học là nguyên tắc bất di bất dịch. Các hành vi gian lận học thuật, đạo văn hoặc trục lợi trong công bố khoa học sẽ không có chỗ đứng trong môi trường đại học.
Bên cạnh đó, trách nhiệm sẽ được cá thể hóa. Không chỉ người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học mà từng thành viên hội đồng xét bổ nhiệm cũng phải chịu trách nhiệm bằng danh dự và trách nhiệm pháp lý đối với từng quyết định chuyên môn của mình. Tất nhiên, quá trình triển khai sẽ không tránh khỏi những thách thức, từ thay đổi nhận thức xã hội, xây dựng hệ thống quản trị chất lượng đến hoàn thiện hành lang pháp lý đồng bộ.
Mục tiêu cuối cùng mà Bộ Giáo dục và Đào tạo hướng tới không chỉ là ban hành một văn bản quy phạm pháp luật mới, mà là xây dựng niềm tin của cộng đồng khoa học, tạo động lực để các trường đại học phát triển đội ngũ học giả chất lượng cao, góp phần thực hiện thành công tinh thần đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo mà Đảng và Nhà nước đã đề ra.
PV: Trân trọng cảm ơn ông!
