Tín hiệu mới từ mùa tuyển sinh
Những ngày đầu tháng 6, Nguyễn Trung Anh, học sinh lớp 12 Trường THPT Phan Huy Chú (Hà Nội), đã chốt xong nguyện vọng đại học (ĐH) của mình. Điều khiến nhiều người bất ngờ là nam sinh không lựa chọn các ngành kinh tế, tài chính hay quản trị kinh doanh, vốn vẫn được xem là những ngành học hấp dẫn nhiều năm qua. Thay vào đó, em quyết định đăng ký vào ngành kỹ thuật điện. “Ban đầu em cũng nghĩ đến các ngành kinh tế. Nhưng khi tìm hiểu về nhu cầu nhân lực cho ngành năng lượng sạch, cơ hội việc làm và mức độ phát triển của ngành này trong tương lai, em thấy đây là lựa chọn phù hợp hơn”, Trung Anh chia sẻ.
Trong mùa tuyển sinh năm nay, nhiều trường THPT tại Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng ghi nhận số lượng học sinh quan tâm tới các ngành thuộc nhóm STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học) tăng lên đáng kể. Tại các ngày hội tư vấn tuyển sinh, những gian thông tin về trí tuệ nhân tạo (AI), khoa học dữ liệu, an ninh mạng, robot, năng lượng hay vi mạch bán dẫn luôn thu hút đông học sinh và phụ huynh.
Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT), nếu năm 2022 toàn hệ thống tuyển mới hơn 177 nghìn sinh viên các ngành STEM thì đến năm 2024 con số này đã tăng lên gần 200 nghìn sinh viên. Quy mô tuyển sinh khối STEM tiếp tục tăng mạnh và mục tiêu đến năm 2030 đạt khoảng 1 triệu người học.
Không chỉ nhu cầu nhân lực thực tế từ thị trường lao động, những chính sách mới của Nhà nước dành cho các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược cũng đang tác động rõ tới quyết định chọn ngành của nhiều học sinh. Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 179/2026/NĐ-CP quy định chính sách học bổng cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược. Theo đó, sinh viên ĐH theo học các ngành thuộc diện ưu tiên sẽ được hỗ trợ từ 3,7 đến 5,5 triệu đồng/tháng. Đối với học viên cao học và nghiên cứu sinh, mức hỗ trợ có thể lên tới 8,4 triệu đồng/tháng.
Ông Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Giáo dục ĐH (Bộ GD&ĐT), cho biết, mục tiêu của chính sách không chỉ dừng ở việc hỗ trợ chi phí học tập mà còn tạo động lực đủ mạnh để thu hút và giữ chân người học giỏi theo đuổi những lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược đối với tương lai phát triển của đất nước. Theo ông Thảo, điểm cốt lõi là định hướng rõ nguồn nhân lực cho các lĩnh vực nền tảng và công nghệ chiến lược thay vì dàn trải nguồn lực như trước đây.
Cuộc chuẩn bị từ giảng đường
Tại các trường ĐH, công tác chuẩn bị cho mùa tuyển sinh năm nay đã được triển khai từ nhiều tháng trước. Điểm dễ nhận thấy nhất là sự xuất hiện ngày càng nhiều chương trình đào tạo mới liên quan tới các lĩnh vực công nghệ chiến lược.
Từ bắc vào nam, nhiều trường đại học đang mở rộng quy mô đào tạo các ngành công nghệ chiến lược. ĐH Bách khoa Hà Nội, Trường ĐH Công nghệ (ĐH Quốc gia Hà Nội) tập trung vào AI, khoa học dữ liệu và thiết kế vi mạch. ĐH Quốc gia TP Hồ Chí Minh đẩy mạnh đào tạo nhân lực bán dẫn. Trường ĐH Bách khoa (ĐH Đà Nẵng) phát triển các lĩnh vực tự động hóa, vi điện tử, sản xuất thông minh; còn Trường ĐH Cần Thơ mở rộng các chương trình về công nghệ số và nông nghiệp thông minh...
Không chỉ các trường công lập, nhiều cơ sở giáo dục đại học ngoài công lập cũng đang đầu tư mạnh cho các ngành công nghệ cao. Trường đại học FPT tiếp tục mở rộng quy mô đào tạo về AI, dữ liệu lớn và an ninh mạng. Trường ĐH Phenikaa tập trung vào robot, công nghệ y sinh, xe tự hành và trí tuệ nhân tạo. VinUni phát triển các chương trình khoa học máy tính, kỹ thuật điện và khoa học dữ liệu theo chuẩn quốc tế.
Một trong những thay đổi đáng chú ý của giáo dục ĐH Việt Nam những năm gần đây là sự chuyển dịch từ đào tạo nặng lý thuyết sang đào tạo gắn với nghiên cứu và thực hành.
Nhiều trường ĐH đã đầu tư hàng trăm tỷ đồng để xây dựng các trung tâm nghiên cứu và phòng thí nghiệm hiện đại. Tại ĐH Bách khoa Hà Nội, sinh viên có thể tiếp cận các phòng nghiên cứu về robot, vi điện tử, AI và tự động hóa. Tại ĐH Quốc gia Hà Nội, nhiều phòng thí nghiệm về công nghệ nano, vật liệu mới, khoa học dữ liệu và điện tử tiên tiến được đầu tư theo tiêu chuẩn quốc tế. ĐH Quốc gia TP Hồ Chí Minh cũng đang xây dựng các trung tâm nghiên cứu về vi mạch và bán dẫn nhằm phục vụ đồng thời công tác đào tạo và nghiên cứu. Trong khi đó, Trường ĐH Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH) phát triển các phòng thí nghiệm về công nghệ vũ trụ, khoa học vật liệu, công nghệ sinh học và năng lượng. Đặc biệt, USTH đang thu hút sinh viên với chính sách học bổng hấp dẫn. GS, TS Đinh Thị Mai Thanh, Hiệu trưởng USTH cho biết, sinh viên các ngành công nghệ vũ trụ, vi mạch bán dẫn, Toán học, Hóa học và khoa học cơ bản có thể nhận học bổng tới 100% học phí. Ngoài ra còn có các mức học bổng 75%, 50% và 25% tùy theo kết quả học tập.
Bên cạnh đó, nhiều trường đồng thời tăng cường hợp tác với các doanh nghiệp công nghệ lớn. Không chỉ tham gia tuyển dụng, nhiều doanh nghiệp hiện còn đồng hành cùng các trường trong xây dựng chương trình đào tạo, tài trợ phòng thí nghiệm và tiếp nhận sinh viên thực tập. Sự tham gia ngày càng sâu của doanh nghiệp được kỳ vọng sẽ giúp thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động.
Theo các chuyên gia, việc đầu tư cho cơ sở vật chất không chỉ nhằm nâng cao chất lượng đào tạo mà còn giúp người học tiếp cận trực tiếp với công nghệ lõi. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng, bởi phần lớn các ngành công nghệ chiến lược đều đòi hỏi môi trường nghiên cứu, thực hành hiện đại và đội ngũ giảng viên có trình độ cao.
Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 đang đến gần, ông Nguyễn Tiến Thảo định hướng: “Các em học sinh lớp 12 hãy rà soát lại thế mạnh của bản thân ở các môn khoa học tự nhiên. Nếu trước đây còn lưỡng lự thì bây giờ là thời điểm ra quyết định cho con đường phía trước. Học bổng dành cho các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược không chỉ hỗ trợ tài chính, mà là cơ hội bước vào các lĩnh vực then chốt của đất nước trong 10–20 năm tới. Hãy lấy đó làm động lực lớn nhất để chọn ngành học ngay từ bây giờ. Lựa chọn đúng ngành học ở thời điểm này chính là lựa chọn vị trí của mình trong tương lai!”.
Từ đào tạo nhân lực đến kiến tạo đổi mới sáng tạo
Bên cạnh việc mở ngành mới và đầu tư cơ sở vật chất, một xu hướng khác đang xuất hiện rõ nét trong các trường ĐH là chuyển đổi sang mô hình ĐH đổi mới sáng tạo.
Tại hội thảo khoa học quốc gia về định hướng phát triển đại học đổi mới sáng tạo theo tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị vừa được tổ chức, nhiều chuyên gia cho rằng vai trò của trường ĐH trong giai đoạn hiện nay đã khác trước rất nhiều. Nếu trước đây, trường ĐH chủ yếu thực hiện hai chức năng là đào tạo và nghiên cứu khoa học thì nay cần trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, nơi sản sinh tri thức mới, công nghệ mới và các mô hình phát triển mới.
Trung tướng, GS, TS Lê Minh Thái, Giám đốc Học viện Kỹ thuật quân sự cho rằng, trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra mạnh mẽ, ĐH ngày nay không chỉ là nơi truyền thụ tri thức mà còn là trung tâm sáng tạo, nơi hình thành các ý tưởng mới, công nghệ mới và giải pháp mới cho các vấn đề phát triển của quốc gia. Theo ông, đổi mới sáng tạo không phải là khái niệm mang tính học thuật đơn thuần mà phải được cụ thể hóa bằng chiến lược phát triển, cơ chế tổ chức và các hoạt động thực tiễn trong từng cơ sở đào tạo.
Những năm gần đây, Học viện Kỹ thuật quân sự đã từng bước xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thông qua việc gắn kết chặt chẽ giữa đào tạo, nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và chuyển đổi số. Đây cũng là hướng đi đang được nhiều trường ĐH kỹ thuật lựa chọn nhằm tạo ra môi trường để sinh viên vừa học tập, vừa tham gia nghiên cứu, sáng tạo và giải quyết các bài toán thực tiễn.
TS Vũ Thanh Mai, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận T.Ư cho rằng, trong bối cảnh khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, nguồn lực quyết định sự phát triển của quốc gia không còn là tài nguyên thiên nhiên hay lao động giản đơn, mà là tri thức, công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực.
