Điều này đặt ra thách thức lớn cho ngành nông nghiệp Việt Nam trong định hình cách quản lý mới, minh bạch và xuyên suốt.
Thay đổi quy trình đánh giá tuân thủ
Theo Văn phòng Thông báo và Điểm hỏi đáp quốc gia về vệ sinh dịch tễ và kiểm dịch động thực vật Việt Nam, từ ngày 1/6 tới đây, Nghị định 280 về việc đăng ký và quản lý các nhà sản xuất thực phẩm nhập khẩu ở nước ngoài do Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) ban hành, thay thế Nghị định 248 (Lệnh 248) sẽ chính thức có hiệu lực. Điều này không chỉ thay đổi về thủ tục hành chính mà là bước chuyển biến mạnh mẽ trong cách Trung Quốc quản lý an toàn thực phẩm nhập khẩu theo hướng từ kiểm tra hồ sơ sang quản lý dựa trên rủi ro và dữ liệu chuỗi cung ứng.
Theo ông Nguyễn Quý Dương, Phó Cục trưởng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), GACC sẽ áp dụng cơ chế đánh giá toàn diện đối với doanh nghiệp sản xuất, chế biến và lưu trữ thực phẩm nhập khẩu ở nước ngoài thông qua cách tiếp cận “đa tầng rủi ro”.
Cụ thể, cơ quan chức năng sẽ xem xét đồng thời nhiều yếu tố, từ nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất-chế biến đến dữ liệu lịch sử về an toàn thực phẩm, phương thức tiêu thụ...
Thêm vào đó, cơ chế giám sát sau đăng ký cũng được siết chặt hơn. Theo quy định mới, GACC có thể trực tiếp hoặc ủy quyền cho cơ quan liên quan đánh giá doanh nghiệp bằng nhiều hình thức, như kiểm tra bằng văn bản, kiểm tra qua video, kiểm tra tại chỗ... Như vậy, doanh nghiệp xuất khẩu sang Trung Quốc sẽ phải duy trì trạng thái tuân thủ liên tục do việc kiểm soát không chỉ thực hiện ở điểm cuối mà từ toàn bộ chuỗi sản xuất.
Trong khi đó, tại thị trường Hàn Quốc, từ ngày 31/12/2026, Luật Vệ sinh Thực phẩm sửa đổi (Luật số 21299) do Bộ An toàn Thực phẩm và Dược phẩm Hàn Quốc (MFDS) ban hành sẽ chính thức có hiệu lực. Điểm thay đổi quan trọng là chuyển đổi phương thức quản lý hệ thống chứng nhận an toàn thực phẩm (HACCP) từ môi trường hồ sơ giấy sang nền tảng số.
Theo đó, MFDS sẽ thiết lập “Hệ thống Quản lý tích hợp tiêu chuẩn chứng nhận an toàn thực phẩm” cho phép thu thập, phân tích, lưu trữ và cung cấp toàn bộ thông tin liên quan chứng nhận HACCP của doanh nghiệp. Đồng thời, cơ quan quản lý có quyền yêu cầu các cơ sở đang áp dụng HACCP cung cấp dữ liệu để tích hợp vào hệ thống, từ đó có sự kiểm tra, đánh giá đồng bộ và toàn diện hơn.
Tại thị trường Mỹ, bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết: Từ đầu tháng 3/2026 đến nay, các cơ quan quản lý tiếp tục tăng cường kiểm soát nguồn gốc thủy sản nhập khẩu thông qua chương trình giám sát thủy sản nhập khẩu vào Mỹ (SIMP). Các nhà nhập khẩu phải cung cấp đầy đủ thông tin nguồn gốc khai thác, nuôi trồng; tàu khai thác; khu vực khai thác và hành trình vận chuyển toàn chuỗi. Các dữ liệu này sẽ được lưu trữ trên hệ thống điện tử của Hải quan Mỹ (CBP) để kiểm soát và đối chiếu khi cần thiết đặt ra yêu cầu tuân thủ ngày càng cao đối với doanh nghiệp xuất khẩu.
Chuẩn hóa dữ liệu toàn chuỗi
Trước sự thắt chặt và gia tăng kiểm soát toàn bộ quy trình sản xuất, lưu thông và xuất khẩu nông sản, cuối năm 2025, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã vận hành Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản Việt Nam, thí điểm với quả sầu riêng từ 1/1/2026. Đến đầu tháng 4 vừa qua, tại Cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị (Lạng Sơn), lô hàng sầu riêng đầu tiên áp dụng quy trình “luồng xanh” dựa trên hệ thống truy xuất nguồn gốc toàn chuỗi đã được thông quan.
Theo ông Lê Minh Tâm, Giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn Thương mại nông sản Thiện Tâm - doanh nghiệp có lô hàng lần đầu được thông quan theo quy trình “luồng xanh”, điểm thay đổi căn bản là chuyển truy xuất về tận khâu đầu của chuỗi sản xuất. Tem truy xuất được gắn ngay tại cuống quả trong quá trình thu hái. Sau đó, sản phẩm được đưa về cơ sở đóng gói để phân loại, dán mã QR cho từng thùng hàng, gắn mã định danh cho container và hoàn thiện hồ sơ điện tử.
Tuy nhiên, một số doanh nghiệp cho rằng, để triển khai trên diện rộng với nhiều ngành hàng, quy trình này vẫn cần tiếp tục hoàn thiện. Thực tế, việc dán tem ngay tại vườn có thể phát sinh chi phí không nhỏ khi không phải toàn bộ sản phẩm thu hoạch đều đủ tiêu chuẩn xuất khẩu sau khâu phân loại, đòi hỏi phải tính toán kỹ hơn về quy trình chuẩn hóa dữ liệu để vừa bảo đảm hiệu quả kinh tế vừa đáp ứng yêu cầu minh bạch thông tin.
Là một trong những ngành hàng xuất khẩu lớn vào các thị trường Mỹ, Hàn Quốc, Trung Quốc, thủy sản cũng đang đứng trước yêu cầu cao về đổi mới quản trị dữ liệu theo chuỗi. Để không bị gián đoạn xuất khẩu, chuyên gia VASEP Trần Hoàng Yến cho rằng, các doanh nghiệp cần rà soát và chuẩn hóa toàn bộ hệ thống hồ sơ theo hướng điện tử hóa, bảo đảm khả năng truy xuất nhanh theo từng lô hàng, từng công đoạn và từng điểm kiểm soát; cần chủ động làm việc với đối tác nhập khẩu để thống nhất cấu trúc hồ sơ, biểu mẫu và phương thức cung cấp dữ liệu khi được yêu cầu; kiểm tra lại tính đồng nhất giữa hồ sơ HACCP, hồ sơ chất lượng, hồ sơ truy xuất và hồ sơ xuất khẩu.
Ở góc độ quản lý nhà nước, tháng 1/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 37/2026/NĐCP Quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa, bao gồm nội dung triển khai hộ chiếu số sản phẩm và nhãn điện tử hàng hóa, trong đó có nông, lâm, thủy sản nhằm thiết lập cơ chế truy xuất dựa trên dữ liệu điện tử, mã định danh duy nhất cho từng sản phẩm.
