Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng hành trình tìm lại họ tên cho những người đã ngã xuống vẫn chưa khép lại. Khi thời gian dần xóa nhòa dấu vết, những đột phá về khoa học và công nghệ, đặc biệt là giải trình tự gien thế hệ mới NGS-SNP đang mở thêm hy vọng xác định danh tính liệt sĩ, để mỗi cuộc trở về là sự đoàn viên của một gia đình và sự tiếp nối đạo lý tri ân của dân tộc.
Từ bài toán khó đến lời giải khoa học
Theo chân cán bộ Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) trong những ngày tháng 7 tri ân, chúng tôi cảm nhận rõ sự trân trọng hiện diện trong từng nhiệm vụ nơi đây.
Với họ, một mảnh xương hay một chiếc răng không đơn thuần là mẫu giám định, mà là dấu tích của một người lính đã ngã xuống, phía sau là nỗi chờ đợi mòn mỏi của biết bao gia đình.
Dù áp lực của Chiến dịch 500 ngày đêm rất lớn, các cán bộ vẫn kiên định với nguyên tắc khoa học: chỉ trả lại tên khi có đủ căn cứ xác thực.
Bởi trong lĩnh vực đặc biệt này, mỗi kết luận không chỉ là kết quả nghiên cứu, mà còn là lời hồi đáp dành cho một cuộc đời và sự chờ đợi kéo dài hàng chục năm. Chiến tranh đã lùi xa, nhưng hành trình tìm lại tên cho các liệt sĩ vẫn còn nhiều gian nan.
Thời gian không chỉ xóa nhòa dấu vết chiến tranh mà còn khiến ADN trong nhiều hài cốt bị phân hủy nghiêm trọng, trong khi hồ sơ thất lạc, nhân chứng thưa dần. Chính vì vậy, khoa học và công nghệ trở thành “chìa khóa” để giải mã những khoảng trống mà thời gian để lại.
Trước đây, Trung tâm Giám định ADN chủ yếu sử dụng phương pháp phân tích ADN ty thể. Dù đạt nhiều kết quả quan trọng, phương pháp này gặp nhiều hạn chế với các mẫu hài cốt đã chôn cất hàng chục năm.
Giai đoạn 2019-2021, Trung tâm giám định 4.276 mẫu nhưng chỉ 1.205 mẫu thu được dữ liệu đủ điều kiện đối sánh và xác định được danh tính 9 liệt sĩ.
Theo Tiến sĩ Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, nhờ bước đột phá từ công nghệ NGS-SNP kết hợp giải trình tự gien thế hệ mới đã tạo nền tảng cho công tác xác định danh tính liệt sĩ.
Công nghệ này cho phép phân tích đồng thời hàng nghìn chỉ thị di truyền ngay cả trên những mẫu ADN bị phân hủy nặng, mở rộng khả năng đối chiếu với thân nhân nhiều thế hệ và tạo nền tảng xây dựng cơ sở dữ liệu ADN quốc gia.
Đặc biệt, hiệu suất tách chiết ADN từ các mẫu hài cốt đã tăng từ khoảng 22% lên hơn 80%, mở thêm cơ hội xác định danh tính cho những trường hợp từng được xem là gần như không thể.
Hiệu quả của công nghệ NGS-SNP đã được minh chứng rõ qua đợt thí điểm tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng) thời gian qua.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học cho biết, trong số 58 mẫu hài cốt đủ điều kiện giám định, phần lớn đã bị phân hủy nặng.
Tuy nhiên, nhờ quy trình tách chiết ADN chuyên biệt do Viện Sinh học tối ưu, các nhà khoa học đã thu được dữ liệu SNP đạt yêu cầu ở 54 mẫu, tương đương tỷ lệ 93% - mức hiệu quả rất khó đạt được bằng phương pháp ADN ty thể trước đây.
Từ nguồn dữ liệu này, nhóm nghiên cứu đã đối chiếu với mẫu ADN của thân nhân 14 liệt sĩ và xác định được danh tính cho 2 trường hợp ngay trong đợt thí điểm đầu tiên. Những mẫu chưa khớp nối chủ yếu do thiếu dữ liệu ADN của thân nhân để đối chiếu, chứ không phải do hạn chế của công nghệ.
Kết quả tại Trà Lĩnh đã tạo cơ sở thực tiễn quan trọng để Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam kiến nghị Ban Chỉ đạo 515 đưa quy trình NGS-SNP vào áp dụng chính thức, đồng thời mở rộng triển khai tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang) từ năm 2026, nơi vẫn còn 964 phần mộ chưa xác định được danh tính.
Đưa công nghệ vào cuộc
Dù công nghệ đã mở ra nhiều triển vọng, hành trình xác định danh tính liệt sĩ vẫn còn không ít thách thức.
Chia sẻ về khó khăn này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phí Quyết Tiến cho biết, điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm cùng thời gian chôn cất kéo dài khiến ADN trong nhiều hài cốt bị phân hủy nghiêm trọng, trong khi nhiều trường hợp không còn hồ sơ hoặc thiếu thông tin về thân nhân để đối chiếu.
Vì vậy, để nâng cao hiệu quả giám định trong thời gian tới, cần làm chủ công nghệ phân tích ADN đối với các mẫu phân hủy nặng và xây dựng nguồn dữ liệu đối chứng đủ lớn thông qua Ngân hàng Gen quốc gia.
Bên cạnh những thách thức về công nghệ, việc đối sánh ADN cũng gặp khó khi nhiều liệt sĩ đã hy sinh từ rất lâu, thân nhân trực hệ ngày càng ít, thậm chí nhiều trường hợp chỉ còn người thân ở các thế hệ xa.
Theo Tiến sĩ Trần Trung Thành, cần tiếp tục mở rộng thu thập mẫu ADN thân nhân trên phạm vi cả nước, chuẩn hóa và quản lý thống nhất cơ sở dữ liệu, đồng thời kết nối dữ liệu ADN với hồ sơ liệt sĩ và thông tin quy tập.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, với khoảng 200.000-300.000 mẫu cần giám định, năng lực hiện nay mới đáp ứng khoảng 1.000-2.000 mẫu mỗi năm.
Vì vậy, cần sớm mở rộng hệ thống giám định, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và đầu tư đồng bộ trang thiết bị để nâng công suất xử lý lên gấp nhiều lần.
Để giải quyết bài toán này, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đang được Thủ tướng Chính phủ giao làm đầu mối tiếp nhận dự án ODA của Chính phủ Hoa Kỳ nhằm nâng cao năng lực giám định ADN hài cốt liệt sĩ.
Trong hơn hai năm qua, Viện đã phối hợp với các chuyên gia quốc tế và Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP) triển khai thử nghiệm quy trình công nghệ mới, bước đầu đạt những kết quả tích cực.
Chứng kiến nhiều thân nhân liệt sĩ lặng lẽ ra về sau những lần giám định chưa có kết quả, các cán bộ giám định hiểu rằng niềm tin chỉ có thể được gây dựng bằng những chứng cứ khoa học xác thực.
Điều đó khiến họ phải nỗ lực hơn nữa. Bởi với những người làm giám định ADN, mỗi kết quả khớp nối thành công không chỉ là một thành tựu khoa học, mà còn là khoảnh khắc một người lính được gọi đúng tên, một gia đình được đoàn tụ, khép lại hành trình kiếm tìm kéo dài suốt hàng chục năm chờ đợi.
Đó là giá trị nhân văn sâu sắc nhất của khoa học và cũng là mệnh lệnh từ trái tim của những người ngày đêm lặng lẽ chung sức làm công việc đưa các liệt sĩ trở về.
