Đã có sự thay đổi cả về chất và lượng
Theo số liệu của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) Việt Nam, tính đến cuối năm 2020, tổng dư nợ TDTD ước đạt 1,8 triệu tỷ đồng, chiếm khoảng 20% tổng dư nợ nền kinh tế. Trong 5 năm qua, TDTD tăng trung bình 20%/năm, còn nếu so năm 2012, dư nợ TDTD đã tăng 2,5 lần.
Tại cuộc tọa đàm “Tài chính tiêu dùng - Sức sống mới sau hơn 10 năm phát triển”, Phó vụ trưởng Tín dụng các ngành kinh tế, NHNN Phạm Thị Thanh Tùng cho biết, CVTD trong 10 năm qua luôn cao hơn tăng trưởng dư nợ cho vay chung toàn nền kinh tế, tăng trưởng bình quân giai đoạn 2010 - 2020 đạt 33,7%/năm, trong khi tốc độ tăng dư nợ tín dụng chung toàn nền kinh tế đạt 17,3%/năm.
Chuyên gia kinh tế trưởng BIDV Cấn Văn Lực, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính - tiền tệ quốc gia nhận xét, TDTD tại Việt Nam đã có bước phát triển nhảy vọt, dư nợ toàn hệ thống tổ chức tín dụng cuối năm 2020 đạt khoảng 1,8 triệu tỷ đồng, chiếm 20% tổng dư nợ nền kinh tế, gấp 2,5 lần năm 2012 (8%). Trong 5 năm qua, TDTD tăng trưởng khoảng 20%/năm, tương đối tích cực so tín dụng toàn ngành (tăng 15,4%). Tuy nhiên, nếu bóc tách phần tín dụng bất động sản, nhà ở thì TDTD tại Việt Nam chỉ khoảng 800.000 tỷ đồng, chiếm 8,7% tổng dư nợ của nền kinh tế, thấp hơn nhiều so các nước như: Trung Quốc, Thái-lan, Indonesia, Hàn Quốc… khi tỷ trọng TDTD chiếm từ 15 - 35% tổng dư nợ.
Thống kê của NHNN cho thấy, đến cuối năm 2020, có 16 công ty tài chính đăng ký hoạt động với tổng số vốn điều lệ khoảng 22.000 tỷ đồng. Mạng lưới hoạt động của các công ty tài chính ngày càng phát triển và có xu hướng tiếp cận gần gũi hơn với khách hàng thông qua các cửa hàng phân phối, đại lý hàng hóa phủ rộng như: Điện máy xanh, Thế giới di động…
Trong đó, FE Credit hiện là công ty dẫn đầu thị trường Việt Nam (khoảng 52% thị phần) với hơn 19.000 điểm bán trên toàn quốc, 9.500 đối tác chiến lược và phục vụ hơn 11 triệu khách hàng, tổng dư nợ đến cuối năm 2020 đạt khoảng 66.000 tỷ đồng, lợi nhuận trước thuế đạt khoảng 4.500 tỷ đồng và nằm trong tốp 20 doanh nghiệp tư nhân có lợi nhuận tốt nhất năm 2020.
Không chỉ các chuyên gia nghiên cứu, mà bản thân các công ty TCTD cũng đánh giá rất cao tiềm năng tăng trưởng của thị trường CVTD. Tổng giám đốc FE Credit Kalidas Ghose nhận định, mặc dù thị trường TCTD Việt Nam những năm qua có tốc độ phát triển rất nhanh, song quy mô thị trường chưa tương xứng tiềm năng của dân số Việt Nam. Với quy mô dân số gần 100 triệu người, 60% người dân có thu nhập thấp và trung bình, thị trường CVTD của Việt Nam được kỳ vọng sẽ tăng trưởng mạnh hơn các nước trong khu vực. Tốc độ tăng trưởng của thị trường này sẽ ở mức hai đến ba lần so hiện tại.
Góp phần làm ổn định xã hội
Nhu cầu vay tiền của người dân để chi tiêu, mua sắm rất lớn, nhưng không dễ đáp ứng được điều kiện của các tổ chức tín dụng. Các ngân hàng đều có cơ chế chặt chẽ để bảo đảm an toàn cho khoản vay nên đây là cơ hội cho tín dụng đen phát triển. Sự nhức nhối của tín dụng đen liên quan đến hoạt động cho vay nặng lãi với lãi suất từ 250 - 365%/năm, đơn cử như chuyên án tín dụng đen vừa được Công an tỉnh Quảng Bình đấu tranh phá án vào đầu năm 2021, hay hoạt động đòi nợ thuê theo kiểu “xã hội đen” đang gia tăng. Nạn tín dụng đen đòi hỏi cấp thiết phải có giải pháp và TCTD với dư địa phát triển còn lớn được coi là một trong những lời giải. Kỳ vọng sự phát triển mạnh mẽ của các công ty TCTD sẽ là bàn đạp đẩy lùi được tình trạng cho vay nặng lãi và tín dụng đen.
Thực tế, các công ty tài chính xuất hiện với điểm mạnh là giải quyết nhanh chóng thủ tục đầu vào cho khách hàng, giải ngân nhanh và thường cho vay tín chấp, đã thu hút được nhiều đối tượng khách hàng cá nhân, những người có thu nhập từ thấp đến trung bình.
Lý giải nguyên nhân tín dụng đen vẫn tồn tại, bà Phạm Thị Thanh Tùng cho rằng, các công ty tài chính, các ngân hàng vẫn phải bảo đảm chất lượng nợ, an toàn vốn, nên không thể cho vay bằng mọi giá. Bên cạnh đó, nhiều người dân vùng sâu, vùng xa do thiếu thông tin, nên bị sa bẫy tín dụng đen... Nếu TDTD phát triển và tới gần hơn với người dân, không để các hình thức tín dụng đen tiếp cận với một bộ phận khách hàng chưa phân biệt được các tổ chức được cấp phép về tín dụng thì sẽ góp phần làm ổn định xã hội.
Cùng quan điểm này, chuyên gia Cấn Văn Lực cho rằng, sự phát triển của lĩnh vực TCTD đang giúp nền kinh tế có thêm nguồn vốn tín dụng hữu hiệu, giúp mở rộng tiêu dùng, thúc đẩy sản xuất phát triển, gia tăng hàng hóa và tiêu dùng nội địa, góp phần quan trọng vào đẩy lùi hiện tượng tín dụng đen, ổn định đời sống xã hội của người dân. Đồng thời, thị trường TDTD góp phần phát triển hệ thống tài chính Việt Nam cùng với việc phát triển thanh toán không dùng tiền mặt, tài chính toàn diện.
Lấy thí dụ ở một số nước có tỷ lệ CVTD chiếm tới 40 - 47% tổng dư nợ cho vay, chuyên gia kinh tế Lê Xuân Nghĩa cho rằng, không chỉ góp phần ngăn chặn tín dụng đen, những năm qua, CVTD nói chung và nhóm công ty TCTD nói riêng đã kích thích sản xuất tiêu dùng, từ đó thúc đẩy sản xuất, kinh doanh phát triển.
Ở góc nhìn khác, theo Phó Viện trưởng Nghiên cứu quản lý kinh tế T.Ư (CIEM) Phan Đức Hiếu, nếu đặt vấn đề TCTD góp phần đẩy lùi tín dụng đen, thì TCTD có góp phần đẩy lùi tín dụng đen bởi có tính liên quan, nhưng chưa chắc là công cụ chính. Năm 2018, Thống đốc NHNN đã có Văn bản số 563/NHNN-TTGSNH gửi các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài yêu cầu chấn chỉnh hoạt động CVTD, tổ chức tín dụng phải kiểm soát tốt chất lượng TDTD; nâng cao hiệu quả công tác xét duyệt hồ sơ, đặc biệt là các điều kiện vay vốn để hạn chế rủi ro phát sinh; giám sát chặt chẽ việc sử dụng vốn CVTD nhưng thực chất là để đầu tư, kinh doanh bất động sản, chứng khoán.
Cơ hội để tài chính tiêu dùng tăng tốc
Trong Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, có định hướng phổ cập các sản phẩm, dịch vụ tài chính cơ bản do các tổ chức được cấp phép cung ứng, bao gồm: thanh toán, chuyển tiền, tiết kiệm, tín dụng, bảo hiểm.
Theo ông Cấn Văn Lực, thị trường TCTD Việt Nam đang có năm cơ hội lớn để phát triển. Thứ nhất, tiềm năng phát triển thị trường TCTD là rất lớn, bởi triển vọng phục hồi, tăng trưởng kinh tế (6,5 - 7%/năm trong giai đoạn 2021 - 2030), tăng thu nhập của người dân (khoảng 6%/năm đến năm 2030) là tương đối khả quan. Thứ hai, Chính phủ chủ trương phát triển lành mạnh thị trường TCTD, qua đó góp phần kích cầu tiêu dùng, giảm tín dụng đen. Thứ ba, nhu cầu, định hướng phát triển ngân hàng bán lẻ, trong đó có tín dụng cá nhân của các tổ chức tín dụng cùng với định hướng phát triển, đa dạng hóa sản phẩm của các công ty tài chính sẽ giúp thị trường TCTD phát triển mạnh mẽ hơn. Thứ tư, văn hóa tiêu dùng, vay mượn của người dân ngày càng thay đổi. Những năm gần đây, nền kinh tế tăng trưởng cao, thu nhập bình quân đầu người tăng lên, nên nhu cầu tiêu dùng, mua sắm gia tăng, khiến nhu cầu tín dụng, TCTD gia tăng. Thứ năm, quá trình chuyển đổi số mạnh mẽ tạo ra nhiều cơ hội cho thị trường TCTD phát triển theo hướng hiện đại, đa dạng hóa sản phẩm, tăng trải nghiệm khách hàng, tiết giảm chi phí và tăng khả năng tiếp cận cho khách hàng.
Ông Cấn Văn Lực cho rằng, một trong những giải pháp phát triển thị trường TCTD lành mạnh, bền vững, đó là các công ty tài chính rà soát, điều chỉnh chiến lược kinh doanh; phát triển mô hình kinh doanh mới phù hợp xu hướng thị trường trong và sau dịch Covid-19. Ngoài các điều kiện thuận lợi của thị trường, muốn phát triển, TCTD cũng cần sự hỗ trợ của cơ quan quản lý, đặc biệt là về hoàn thiện hành lang pháp lý bảo vệ cả bên vay và bên cho vay, tạo điều kiện cho các công ty TCTD quy mô nhỏ và vừa phát triển để thị trường thêm đa dạng, sớm hoàn thiện cơ sở dữ liệu dân cư quốc gia để đẩy nhanh quá trình phát triển tài chính số...
Bà Phạm Thị Thanh Tùng cho hay, để định vị và hỗ trợ thị trường TCTD phát triển lành mạnh, ngoài các cơ chế chính sách đã được ban hành, NHNN đang trình Chính phủ Nghị định về cơ chế quản lý thử nghiệm có kiểm soát cho hoạt động tài chính công nghệ, trình Nghị định thay thế Quyết định số 20/2017/QĐ-TTg về hoạt động tài chính vi mô. Thời gian tới, NHNN sẽ tiếp tục chỉ đạo các tổ chức tài chính tập trung nguồn vốn, đáp ứng kịp thời, đầy đủ nhu cầu vay vốn hợp pháp của người dân; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, phát triển các dịch vụ cho vay, thanh toán trực tuyến, gắn với cải cách thủ tục hành chính, đơn giản quy trình, thủ tục vay vốn để tạo điều kiện cho mọi tầng lớp nhân dân dễ dàng tiếp cận nguồn vốn TCTD chính thức với lãi suất ưu đãi.
