Điện ảnh Việt Nam tử tế, trung thực với khán giả và chính mình

Nhưng phía sau các đỉnh doanh thu là những cú “ngã ngựa” liên tiếp, chỉ sau vài ngày ra rạp, mọi sự cẩu thả đều bị thị trường phơi bày. Sự khắc nghiệt đó đã giúp cho điện ảnh quay trở lại những chuẩn mực nghề nghiệp cũ: sự tử tế, trung thực với câu chuyện, với khán giả và với chính mình.

Điện ảnh thế giới từng chứng kiến những bộ phim bước qua thất bại đầu tiên để trở thành di sản. “Cinema Paradiso” từng bị chê lạnh lẽo ở quê nhà trước khi tìm được khán giả toàn cầu nhờ thái độ trìu mến với kỷ niệm tuổi thơ và nghề chiếu bóng. Whiplash, tuy ngân sách thấp, nhưng ám ảnh người xem ở mức độ trung thực, trở thành phim kinh điển về sự dấn thân của tài năng trẻ. Dead Poets Society, La La Land, Billy Elliot, Black Swan... mỗi tác phẩm, theo cách của mình, đều vượt ra ngoài phạm vi “sản phẩm văn hóa” để trở thành những mệnh đề về nhân tính.

Những thí dụ ấy giúp ta hiểu ý kiến của đạo diễn Đặng Thái Huyền ở một ngữ cảnh rộng hơn, khi chị nói: “Tôi không làm phim nếu bản thân không thật sự rung động với câu chuyện ấy”. Khi Mưa đỏ, bộ phim chiến tranh do chị đạo diễn, vượt mốc doanh thu 700 tỷ đồng và được chọn đại diện Việt Nam dự Oscar 2026, sự rung động ấy đã chứng minh sức mạnh của nó.

Nhà phê bình điện ảnh Lê Hồng Lâm gọi đây là “điểm tựa giá trị” của điện ảnh Việt trong bối cảnh thị trường hóa mạnh mẽ. Khi khán giả sẵn sàng đón nhận đề tài khó như chiến tranh, thân phận, lịch sử…, điều họ thật sự tìm kiếm chính là “giá trị bản sắc được kể bằng ngôn ngữ đương đại”.

Thị trường Việt Nam trong hai năm trở lại đây đạt ngưỡng doanh thu nội địa hơn 3 nghìn tỷ đồng. Có tới hơn 10 phim vượt mốc 100 tỷ đồng doanh thu. Song song với đó là hàng chục phim rời rạp chỉ sau 3-5 ngày vì doanh thu thấp. Thị trường không còn hoạt động theo cơ chế “thử vận may”, mà đang vận hành theo logic rõ ràng hơn, phim tử tế có vòng đời dài, phim yếu và cẩu thả sẽ bị đào thải gần như tức thì.

Nhà báo Hoàng Tuấn, Tổng Biên tập tạp chí Thế giới điện ảnh, chỉ ra sự thay đổi quan trọng. Nhiều ê-kíp bắt đầu “tái cấu trúc”. Kịch bản được đặt đúng vị trí trung tâm, tiền kỳ được nâng chuẩn theo tiêu chí quốc tế, storyboard, cố vấn lịch sử, cố vấn pháp y, tâm lý, mỹ thuật… được đưa vào từ rất sớm. Chi phí tiền kỳ tăng 30-40% so với giai đoạn trước, nhưng đổi lại là chất lượng dây chuyền được nâng lên.

Nhà phát hành Đặng Vĩnh Hoàng nói: “Thành công lớn của một bộ phim, thứ nhất là phim, thứ hai là phim, thứ ba vẫn là phim”. Nội dung tử tế tạo nên năng lực cạnh tranh. Truyền thông chỉ khuếch đại, chứ không thay thế được chất lượng. Nhiều phim chỉn chu, dù không phải bom tấn, vẫn có vòng đời ổn định, được mua bản quyền VOD, phát lại trên nền tảng quốc tế. Ngược lại, phim chạy theo trào lưu thường sớm “mất nhiệt”. Những hiện tượng phòng vé năm 2025 như Mưa đỏ, Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối, Tử chiến trên không, Truy tìm Long Diên Hương… cho thấy dù ở thể loại hay đề tài nào, thì doanh thu tốt chỉ đến với những bộ phim nghiêm túc.

Khán giả phim chiếu rạp ở Việt Nam đã hoàn toàn thay đổi trong vòng ba năm qua. Theo nhà báo Hoàng Tuấn, khán giả không còn đến rạp bằng cảm tính mà bằng sự cân nhắc. Họ xem review dài trên YouTube, đọc phân tích trên mạng xã hội, lắng nghe phản hồi từ nhóm bạn. Chính vì thế, một bộ phim chỉ có thể tồn tại nếu nó hiểu rõ người xem muốn được tôn trọng trong tư cách người thưởng thức. Một trailer quá tay, một poster không phản ánh tinh thần phim đều bị phát hiện và trả giá ngay trong tuần đầu tiên.

Các đạo diễn trẻ làm phim chiến tranh có thể táo bạo vì kỹ thuật làm phim và hiệu ứng kỹ xảo đã tốt hơn. Nhưng vấn đề mấu chốt chính là giới làm phim đã hiểu rõ, khán giả không còn ngại xem những đề tài khó, mà họ chỉ sợ bị đối xử hời hợt. Cách bộ phim Don’t Cry, Butterfly - Mưa trên cánh bướm chinh phục Liên hoan phim Venice bằng thể loại hài đen và lòng trắc ẩn, hay cách phim Bên trong vỏ kén vàng đi tới chiến thắng tại Liên hoan phim Cannes bằng sự tĩnh lặng và nội tâm, chứng minh chỉ cần điểm nhìn đủ trong sáng, khán giả - dù ở Việt Nam hay thế giới - đều sẽ nhận ra.

Nhà phê bình Lê Hồng Lâm cho rằng sự phát triển nhanh chưa bao giờ đồng nghĩa với sự trưởng thành. Thị trường có thể mở rộng, rạp có thể tăng, nhưng nếu năng lực làm nghề không nâng theo thì tốc độ tăng trưởng chỉ làm lộ rõ những lỗ hổng. Một bộ phim yếu nghề, dù có vốn lớn, thường bị thị trường “đào thải rất lạnh lùng”.

Đạo diễn Đặng Thái Huyền cho thấy một góc nhìn nội tâm hơn, sự tử tế bắt đầu từ bản lĩnh cá nhân trước những thỏa hiệp. Khi chị làm Mưa đỏ, điều khó nhất không phải là tái dựng bối cảnh chiến tranh, mà là từ chối những can thiệp làm sai lệch tinh thần lịch sử. Một nền điện ảnh mạnh không chỉ cần kỹ thuật, mà cần những cá nhân dám giữ im lặng đúng lúc, dám bỏ một cảnh đã dựng rất tốn kém khi thấy nó phản bội linh hồn tác phẩm.

Theo nhà phát hành Đặng Vĩnh Hoàng, có một quy luật không ai đảo ngược được: Phim hời hợt luôn rơi suất chiếu rất nhanh, còn phim làm nghiêm cẩn được giữ lại bằng chính nhu cầu của khán giả. Theo nhà báo Hoàng Tuấn, đây chính là nền tảng của cuộc “tái cấu trúc âm thầm” khi các ê-kíp buộc phải nâng chuẩn, đội ngũ trẻ phải học nghề bài bản, còn nguồn lực đầu tư chuyển dần về những dự án có tầm nhìn.

Nghiên cứu về thị trường phim Việt từ 2010 đến nay cho thấy, 50% khả năng thành công của một bộ phim nằm ở chất lượng bản phim, 30% ở tiếp thị và 20% ở phát hành. Tỷ lệ ấy phản ánh chính xác điều ngành điện ảnh toàn cầu đã rút ra, nội dung tử tế làm tăng hiệu suất của mọi khâu còn lại.

Nhà sản xuất phim Nguyễn Cao Tùng cho rằng: “Không có test-screening trung thực, chúng ta đang nói chuyện trong bóng tối”. Chỉ những bộ phim có điểm khảo sát bản dựng vượt ngưỡng 7,5/10 điểm mới mong có cơ hội đạt doanh thu tới 40 tỷ đồng hoặc cao hơn. Những nhà sản xuất có tầm nhìn dài hạn đều ý thức rằng một phim Việt muốn cạnh tranh cần tối thiểu khoảng 4 tỷ đồng cho quảng bá, và muốn bứt lên ở mùa cao điểm phải chấp nhận tầm 5-7 tỷ đồng.

Với những người làm phát hành, tử tế là khả năng đọc đúng sức khỏe thị trường và bảo vệ phim khỏi bị nhấn chìm bởi cạnh tranh lệch pha. Một bộ phim có điểm bản dựng trên 8/10 điểm cần tối thiểu 2.000-4.000 suất chiếu trong tuần đầu để đạt mốc 40 tỷ đồng. Nếu hệ thống rạp chỉ bố trí suất chiếu rải rác, doanh thu sẽ không phản ánh chất lượng mà phản ánh sai lệch phân phối.

Nhà phê bình Lê Hồng Lâm cho rằng, “khán giả bây giờ không dễ bị dắt đi nữa, họ nhận ra đâu là cảm xúc thật”. Các phim Việt trở thành hiện tượng như Mai (doanh thu 550 tỷ đồng), Bố già (427 tỷ đồng), Mưa đỏ (715 tỷ đồng) đều có điểm chung, là không né tránh câu chuyện của mình. Mỗi chi tiết phim đều được làm cẩn trọng, từ nhịp dựng, thiết kế âm thanh, tới cách xây dựng tuyến nhân vật. Khi niềm tin khán giả được đền đáp, thị trường sẽ trả lại doanh thu.

Ba năm 2023-2025 cho thấy một thực tế rõ ràng, thị trường càng mở rộng, sự tử tế càng trở thành ranh giới phân tách người làm nghề. Khán giả, bằng những lựa chọn rất cá nhân, đang định hình lại chuẩn mực của điện ảnh Việt, tin vào phim nghiêm túc và rời bỏ phim dễ dãi. Trong dòng xoáy ấy, chỉ những tác phẩm coi trọng cảm xúc thật, giữ vững kỷ luật nghề và tôn trọng người xem mới có khả năng trụ rạp lâu dài. Đó cũng là sức sống văn hóa Việt Nam hôm nay, đi qua biến động bằng sự ngay ngắn, và phát triển bền vững nhờ những giá trị được gây dựng từ gốc, một cách lâu dài.