Trên địa bàn Hà Nội tập trung khoảng 1/3 số trường đại học, học viện và cao đẳng của cả nước, với 97 trường đại học, học viện và 33 trường cao đẳng. Số sinh viên học tập tại Thủ đô chiếm tới 40% tổng số sinh viên toàn quốc.
Trong đó, khu vực nội đô có 26 trường; nhiều cơ sở nằm ở những vị trí trung tâm, có diện tích đất hạn chế, cơ sở vật chất chưa đáp ứng tiêu chuẩn hiện hành làm gia tăng sự quá tải về hạ tầng, gây ra những tác động không mong muốn đối với các khu dân cư.
Kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam cho rằng, việc di dời các trường đại học cũng như các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm là yêu cầu tất yếu nếu thành phố muốn giảm áp lực hạ tầng và cải thiện chất lượng sống. Chủ trương di dời này đã có hơn 10 năm nay, nhưng triển khai chậm vì nhiều nguyên nhân. Tới đây, cần được triển khai thực chất để tránh tái diễn sự trì trệ.
Được cụ thể hóa rõ nét trong định hướng Quy hoạch Tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, trong bối cảnh Hà Nội đang đối mặt với áp lực dân số, giao thông và hạ tầng đô thị ngày càng gay gắt, việc di dời các trường được kỳ vọng sẽ góp phần cải thiện không gian sống khu vực nội đô, nâng cao chất lượng đô thị và thúc đẩy các cực tăng trưởng mới ở vùng ngoại vi. Điểm mấu chốt là sự kiên định trong việc thực hiện chủ trương về mục tiêu sử dụng quỹ đất sau di dời.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Quang, nguyên Giám đốc Chương trình định cư con người Liên hợp quốc (UN-Habitat), di dời không đơn thuần là chuyển vị trí, mà là cơ hội để tái cấu trúc và thiết kế lại cách Hà Nội vận hành một đô thị vừa gìn giữ chiều sâu lịch sử, vừa mở ra không gian phát triển mới cho tương lai.
Theo định hướng của quy hoạch, thành phố sẽ không xây mới các cơ sở giáo dục đại học trong khu vực đô thị trung tâm. Các trường có diện tích nhỏ, cơ sở vật chất chưa đạt chuẩn sẽ được di dời toàn bộ ra ngoài nội đô, với sự hỗ trợ từ thành phố về hạ tầng tại địa điểm mới.
Những trường đã đầu tư đồng bộ (cơ sở 1) sẽ được giữ lại để chuyển đổi dần thành trung tâm đào tạo trình độ cao, nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và khởi nghiệp. Phần đào tạo sinh viên đại học chính quy, ký túc xá sẽ chuyển ra các khu đô thị đại học mới.
Đối với quỹ đất từ các cơ sở giáo dục đại học và y tế, sau khi di dời, Hà Nội ưu tiên chuyển đổi thành công viên cây xanh, bãi đỗ xe, tiện ích công cộng chất lượng cao, phục vụ giáo dục phổ thông hoặc các hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, không phát triển nhà ở thương mại để góp phần cải thiện chất lượng sống của người dân tại khu vực nội đô, giảm áp lực đô thị.
Với cách tiếp cận mới, việc di dời sẽ là cơ hội tái cấu trúc không gian đô thị, đồng thời nâng tầm các cơ sở giáo dục đại học của Thủ đô gắn với công cuộc đổi mới, sáng tạo của quốc gia.
Hà Nội định hướng hình thành các đô thị đại học tại các đô thị vệ tinh, đặc biệt tập trung ở phía tây với hạt nhân là Khu đô thị đại học Hòa Lạc.
Bên cạnh khoảng 1.000 ha đã quy hoạch cho Đại học Quốc gia Hà Nội, thành phố bố trí thêm khoảng 1.500 ha để phát triển đô thị đại học kết hợp với Khu công nghệ cao Hòa Lạc, hình thành trung tâm đầu não về khoa học kỹ thuật công nghệ cao, chuyển giao công nghệ và khởi nghiệp quốc gia.
Bên cạnh đó, một số khu vực khác cũng được quy hoạch cho giáo dục, đào tạo như đô thị Xuân Mai-Chương Mỹ... Định hướng này sẽ tạo lực hút, động lực phát triển cho các đô thị vệ tinh.
Gần đây, dư luận dành sự quan tâm và đặt những câu hỏi khi có thông tin cho rằng, thành phố sẽ sử dụng quỹ đất sau di dời để phát triển nhà ở xã hội.
Thông tin này xuất phát từ việc Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội ban hành Kế hoạch số 107/KH-UBND về nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng và khai thác quỹ nhà thuộc sở hữu nhà nước, trong đó có nội dung: “Song song với quá trình di dời các trường đại học ra khỏi thành phố, nghiên cứu, tham mưu chuyển đổi quỹ nhà này sang nhà ở tái định cư hoặc nhà ở xã hội”.
Làm rõ thông tin này, Sở Quy hoạch-Kiến trúc Hà Nội cho biết, nội dung cụ thể của Kế hoạch số 107/KH-UBND chỉ liên quan Dự án cải tạo, sửa chữa nhà sinh viên A1 khu Pháp Vân-Tứ Hiệp. Dự án A1 khu Pháp Vân-Tứ Hiệp khởi công năm 2009 sau hơn 15 năm chưa phát huy hiệu quả, do đó thành phố đang đánh giá tình trạng công trình để chuyển đổi công năng thành nhà ở tái định cư hoặc nhà ở xã hội.
Để chủ trương được thực thi không chỉ dựa vào quy hoạch mà cần có sự kiên định, quyết tâm chính trị của thành phố Hà Nội; sự phối hợp của các cấp, ngành, địa phương, các cơ sở giáo dục đại học và cả sự đồng hành của doanh nghiệp tham gia đầu tư xây dựng cơ sở trường, hạ tầng giao thông.
