Những cánh cửa khép lại, bài toán nào mở ra?
Một buổi sáng đầu tháng bảy, trong khuôn viên không ít trụ sở cũ ở tỉnh Quảng Ngãi, cánh cổng vẫn khép kín sau một năm đơn vị hành chính được sắp xếp lại. Phòng làm việc đã dọn đi, bảng tên cơ quan vẫn còn nguyên. Cỏ mọc xanh giữa khoảng sân vốn từng tấp nập người vào ra giải quyết thủ tục hành chính, xử lý công việc.
Đó không phải là hình ảnh cá biệt. Đến cuối tháng 6/2026, toàn tỉnh Quảng Ngãi có 1.244 cơ sở nhà, đất dôi dư cần xử lý sau sắp xếp bộ máy; riêng khu vực 50 xã, phường phía tây (thuộc tỉnh Kon Tum cũ) còn có thêm 1.878 cơ sở thuộc diện tiếp tục sắp xếp. Điều đáng chú ý là áp lực không chỉ nằm ở số lượng. Nhiều cơ sở nằm xa trung tâm, khó chuyển đổi công năng hoặc thu hút đầu tư; không ít công trình đã xuống cấp, thiếu kinh phí bảo trì. Trong khi đó, cấp xã vừa phải nhanh chóng ổn định bộ máy mới, vừa đảm nhận thêm nhiệm vụ quản lý khối lượng tài sản lớn với đội ngũ cán bộ còn mỏng. Theo Phó Chủ tịch UBND phường Kon Tum Bùi Quốc Hưng, sau sáp nhập, nhiều cơ quan chuyển về trung tâm hành chính mới, để lại những trụ sở chưa có phương án khai thác phù hợp. Địa phương phải quản lý số lượng lớn tài sản nhưng kinh phí bảo vệ, bảo trì còn rất hạn chế.
Một nghịch lý đang diễn ra là nơi thừa, nơi thiếu, nơi bỏ không. Tại xã Cao Lộc (Lạng Sơn), các trụ sở hiện tại chưa được đầu tư xây mới, diện tích các phòng chật hẹp. Điển hình như phòng làm việc của Trung tâm Phục vụ hành chính công xã chỉ rộng khoảng 30m2, gây khó khăn lớn trong việc bố trí không gian tiếp đón nhân dân. Do trụ sở chính không đủ diện tích, xã phải tận dụng các trụ sở cũ để làm kho lưu trữ tài liệu. Các kho này cách trung tâm xã từ 12 đến 20 km. Khoảng cách xa cùng với điều kiện hạ tầng giao thông vùng cao khó khăn gây trở ngại rất lớn cho công tác khai thác hồ sơ hằng ngày và làm chậm tiến độ số hóa dữ liệu. Bí thư Đảng ủy xã Nguyễn Ngọc Thiều cho biết, hiện nay vẫn còn 13/29 cơ sở nhà, đất chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Việc lập hồ sơ, hoàn thiện thủ tục pháp lý để quản lý theo quy định tại một số cơ sở dôi dư còn chậm do thay đổi quy định pháp luật trong giai đoạn chuyển đổi mô hình. Thêm nữa, việc thực hiện phương án xử lý tài sản bước 2 (đối với các cơ sở nhận chuyển giao về địa phương) theo Nghị định số 186/2025/NĐ-CP vẫn đang trong quá trình thực hiện, chưa thể khai thác ngay để phát huy hiệu quả kinh tế hoặc chuyển đổi công năng hoàn toàn.
Bí thư Đảng ủy xã Ea Wer (Đắk Lắk) Lại Thị Loan cho rằng, sau một năm bộ máy được kiện toàn, yêu cầu đặt ra là tiếp tục đào tạo đội ngũ cán bộ, đẩy mạnh chuyển đổi số, hoàn thiện cơ sở dữ liệu dùng chung để nâng cao năng lực quản lý, điều hành. Đây cũng là điều kiện quan trọng để quản lý, khai thác hiệu quả tài sản công sau sắp xếp.
Những câu chuyện ở nhiều địa phương cho thấy một điểm chung: Sắp xếp bộ máy không chỉ là nhân lực mà còn là toàn bộ nguồn lực công. Sau khi bộ máy mới đi vào vận hành, việc xử lý hàng nghìn trụ sở dôi dư trở thành phép thử tiếp theo đối với năng lực quản trị của chính quyền các cấp.
Từ quản lý sang quản trị
Sau một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đến cuối tháng 5/2026, cả nước vẫn còn hơn 11.000 cơ sở nhà, đất dôi dư sau sắp xếp chưa được đưa vào khai thác hiệu quả hoặc chưa được phê duyệt phương án xử lý. Nhiều trụ sở bỏ trống, trong khi địa phương vẫn phải bố trí người trông coi, chi kinh phí duy tu, bảo dưỡng.
Mới đây, tại phiên họp thứ tư của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, điều vướng nhất hiện nay là xử lý giá trị còn lại của tài sản trên đất do công năng khác nhau. “Thí dụ, bây giờ có nhà đầu tư đến, họ chấp nhận mua, chuyển sang thuê đất 50 năm, nhưng phải đập tài sản trên đất đi thì tính giá như thế nào. Điều này cần có hướng dẫn chi tiết, cụ thể”, Bộ trưởng Tài chính đặt vấn đề.
Đằng sau khối lượng lớn tài sản cần xử lý là hàng loạt vấn đề đan xen: quy hoạch, đất đai, đầu tư, tiêu chuẩn tài sản công, đấu giá, chuyển đổi công năng... Chỉ cần một mắt xích chưa đồng bộ, cả quá trình đều có thể kéo dài. Thực tế cho thấy, cũng có không ít trụ sở không thể đưa vào sử dụng ngay vì thiếu hồ sơ pháp lý; có nơi công trình xuống cấp, muốn chuyển đổi phải đầu tư thêm kinh phí; có nơi nằm ở vùng sâu, vùng xa, khó thu hút nhà đầu tư. Trong khi đó, nguồn nhân lực làm công tác quản lý tài sản công còn thiếu và chưa đồng đều.
Nhìn từ góc độ quản trị, đây không còn đơn thuần là câu chuyện xử lý nhà, đất công. Điều quan trọng hơn là làm sao để khối tài sản được hình thành từ ngân sách nhà nước tiếp tục phục vụ phát triển, thay vì nằm im sau những cánh cửa khóa kín. Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 31/NQ-CP vừa được Chính phủ ban hành không chỉ để tháo gỡ những khó khăn trước mắt, mà còn định hướng cách tiếp cận mới. Tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết là khẩn trương rà soát, phân loại, xử lý toàn bộ cơ sở nhà, đất dôi dư; ưu tiên điều chuyển hoặc chuyển đổi công năng phục vụ các nhu cầu thiết yếu như giáo dục, y tế, văn hóa, hành chính công; đồng thời không để kéo dài tình trạng trụ sở bỏ không, xuống cấp hoặc sử dụng kém hiệu quả.
Thay vì chỉ dừng ở yêu cầu “xử lý”, Nghị quyết 31 đặt vấn đề sử dụng tài sản công trong mối quan hệ với quy hoạch phát triển của từng địa phương. Đây là sự thay đổi quan trọng về tư duy. Mỗi trụ sở không còn được nhìn nhận như một tài sản cần thanh lý, mà trước hết là một nguồn lực cần được bố trí vào đúng nhu cầu phát triển. Tinh thần ấy cũng là hướng triển khai ở nhiều địa phương. Tại Quảng Ngãi, cùng với việc rà soát toàn bộ quỹ nhà, đất sau sắp xếp, tỉnh đang xây dựng phương án phân loại từng cơ sở để quyết định tiếp tục sử dụng, điều chuyển, chuyển đổi công năng hoặc đấu giá theo quy định; hạn chế tình trạng để tài sản xuống cấp vì chậm xử lý. Ở Quảng Ninh, những trăn trở của cơ sở không chỉ dừng ở câu chuyện trụ sở. Theo Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy phường Tuần Châu Nguyễn Hồng Quang, cùng với phân cấp mạnh hơn, cần tiếp tục hoàn thiện hạ tầng số, bảo đảm các phần mềm chuyên ngành liên thông, đồng thời bổ sung đội ngũ cán bộ đáp ứng yêu cầu mới. Thực tế ấy cho thấy, hiệu quả sử dụng tài sản công không thể tách rời chất lượng quản trị và năng lực thực thi của bộ máy.
Chung mối quan tâm, TS Nguyễn Minh Phong, chuyên gia kinh tế cho rằng, tài sản công là một nguồn lực kinh tế đặc biệt. Càng để kéo dài tình trạng bỏ không hoặc sử dụng không đúng mục đích, chi phí xã hội càng lớn, không chỉ vì ngân sách phải tiếp tục chi cho bảo vệ, duy tu mà còn vì mất đi cơ hội tạo ra giá trị mới. Theo ông, cùng với việc hoàn thiện cơ chế, cần giao rõ trách nhiệm cho từng địa phương, từng cơ quan trong việc xử lý tài sản sau sắp xếp; đồng thời ưu tiên chuyển đổi công năng cho mục tiêu phát triển y tế, giáo dục, văn hóa-xã hội, “kinh tế xanh”… đối với những cơ sở còn giá trị sử dụng thay vì chỉ tập trung vào đấu giá hoặc thanh lý. Khi ấy, giá trị của tài sản công không chỉ được tính bằng tiền thu từ bán đấu giá, mà còn bằng những lợi ích xã hội lâu dài mang lại cho người dân.
Một cuộc cải cách chỉ thật sự trọn vẹn khi không chỉ bộ máy được sắp xếp hợp lý, tinh gọn đầu mối và xây dựng mô hình quản trị mới, mà cả những nguồn lực về cơ sở vật chất cũng tiếp tục được sử dụng hiệu quả. Khi mỗi mét vuông tài sản công tiếp tục tạo ra giá trị cho cộng đồng, mục tiêu tinh gọn bộ máy được nối dài bằng hiệu quả quản trị, tiết kiệm ngân sách và niềm tin của người dân.
Nhìn từ thực tiễn, có thể thấy xử lý trụ sở dôi dư không phải là câu chuyện riêng địa phương, ngành tài chính hay ngành tài nguyên và môi trường. Đây là bài toán tổng hợp, liên quan đến quy hoạch, đầu tư công, chuyển đổi số, phân cấp quản lý và trách nhiệm của người đứng đầu. Chỉ khi các khâu được triển khai đồng bộ, những cơ sở nhà, đất dôi dư mới có thể nhanh chóng được đưa vào sử dụng, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
