Hai mặt của một tờ giấy
Từ rất sớm, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã giải thích rất rõ khái niệm “tập trung dân chủ”. Trong tác phẩm Thường thức chính trị, viết năm 1953, Bác viết: “Tập trung trên nền tảng dân chủ” và “Dân chủ dưới sự chỉ đạo tập trung”. Theo Điều lệ hiện hành của Đảng ta, tập trung dân chủ là nguyên tắc cốt lõi. Đó không phải là sự ghép nối giữa hai vế “tập trung” và “dân chủ”, mà là một chỉnh thể thống nhất biện chứng, trong đó dân chủ là điều kiện để hình thành trí tuệ tập thể, còn tập trung là điều kiện để biến trí tuệ ấy thành hành động thống nhất.
Tập trung và dân chủ như hai mặt của một tờ giấy. Sức mạnh của nguyên tắc này ở chỗ, nó giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa cá nhân và tập thể, giữa quyền lợi và trách nhiệm, giữa tự do tư tưởng và kỷ luật tổ chức, tạo nên sự thống nhất cao về ý chí và hành động. Qua thực tiễn tại nhiều địa phương, đơn vị, chúng tôi thấy, vi phạm nguyên tắc tập trung dân chủ thường gặp nhất ở công tác cán bộ (bổ nhiệm, đề bạt, quy hoạch, luân chuyển...) và quản lý kinh tế-tài chính, nhất là khi quyết định các dự án đầu tư và sử dụng ngân sách, tài sản công.
Kiên định các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Đảng là một trong “Bốn kiên định” mà Hội nghị Trung ương lần thứ hai, khóa XIV đã đề ra. Xin lưu ý, kiên định không đồng nghĩa với bất biến trong phương thức, cũng không phải là sự đóng khung cứng nhắc. Ngược lại, kiên định phải được thể hiện thông qua khả năng thích ứng với thực tiễn, càng lúc khó khăn càng phải giữ vững nguyên tắc.
Đấy là khi nói tới những khái niệm chung. Thật ra trong thực tiễn, nảy sinh biết bao vấn đề mới, không kém phần phức tạp. Mới đây, Nghị quyết số 24-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát huy tính tiên phong, gương mẫu, tinh thần đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, đảng viên trong kỷ nguyên mới, xác định rõ quan điểm: “Đưa năng lực đổi mới, sáng tạo, quản trị rủi ro vào tiêu chí quan trọng trong phát hiện, đánh giá, quy hoạch, đào tạo, luân chuyển, bổ nhiệm và sử dụng cán bộ. Thực hiện nghiêm cơ chế chọn người theo việc, giao việc để thử thách, lấy kết quả để đánh giá, sàng lọc cán bộ”.
Nhân câu chuyện về quản trị rủi ro, một đồng chí lãnh đạo ở một Viện nghiên cứu khoa học đơn cử, Đảng ủy và lãnh đạo Viện bàn về giải pháp nóng hổi, rằng, làm thế nào để có thể tự chế tạo chíp bán dẫn mà không phải gửi mẫu thiết kế sang nước ngoài? Nếu trông đợi vào họ, thì vừa tốn tiền (30 nghìn đến 200 nghìn USD cho mỗi lần sản xuất thử), vừa phải chờ đợi từ một đến hai năm. Làm thế nào ư? Rất nhiều sáng kiến khi cấp ủy họp, nhưng không dễ thực hiện trong điều kiện “vừa chạy vừa xếp hàng”, hạ tầng phục vụ sản xuất còn rất hạn chế. Bởi vậy, trong những lĩnh vực khoa học-công nghệ đột phá, tập trung dân chủ không phải là buộc mọi người phải nghĩ giống nhau về cách làm, mà là làm sao phát huy tối đa trí tuệ tập thể để tìm ra con đường khả thi nhất. Tập trung tạo nên ý chí thống nhất, dân chủ tạo nên sức sáng tạo. Thiếu tập trung sẽ dẫn đến phân tán, thiếu dân chủ sẽ làm nghèo ý tưởng. Chỉ khi hai yếu tố ấy kết hợp chặt chẽ mới hình thành năng lực lãnh đạo đủ sức chinh phục những mục tiêu lớn và những công nghệ mới.
Buông lỏng nguyên tắc - căn bệnh kéo dài
Vì sao nguyên tắc bất di bất dịch tập trung dân chủ thường bị vi phạm? Khi đánh giá về những sai lầm, khuyết điểm của một số cấp ủy, cán bộ lãnh đạo, thường có một nhận định khá phổ biến là: Vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc tập trung dân chủ. Từ đây sinh ra suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, mất đoàn kết, sa vào lợi ích nhóm, tham nhũng.
Khảo sát ở những tổ chức đảng yếu kém thấy rằng, có nhiều sai phạm trong lãnh đạo, quản lý bắt nguồn từ chính sự lệch chuẩn trong nhận thức và vận dụng nguyên tắc tập trung dân chủ. Có nơi, nguyên tắc bị hiểu lệch theo hướng tập trung tuyệt đối, dẫn đến tình trạng quyền lực bị cá nhân hóa, nhất cử nhất động, người đứng đầu cấp ủy nói gì cũng trở thành định hướng, thậm chí thành chân lý. Không hiếm trường hợp, những ý kiến phản biện bị đánh giá bằng tư duy nhị nguyên. Đó là cách nhìn nhận, đánh giá mọi sự vật, hiện tượng hoặc vấn đề trong cuộc sống chỉ theo hai cực đối lập, chẳng hạn như đúng - sai, tốt - xấu, thắng - thua, mà không chấp nhận các điểm giao thoa, các sắc thái trung gian.
Ngược lại là những ý kiến “không công, không phạt”, thường chỉ là minh họa, làm rõ thêm (thật ra người nghe cũng đã “rõ” cả rồi). Dân chủ hình thức chả khác nào một “lá bùa” để hợp thức hóa ý chí cấp trên, nhiều khi nó là những câu hỏi có đáp án trước. Thực tiễn các vụ việc sai phạm nghiêm trọng trong quản lý đất đai, đầu tư công, tài chính công ở một số địa phương, trong đó có những trường hợp điển hình tại tỉnh Đồng Nai (cũ) trong giai đoạn 2010-2020, cho thấy rõ hệ quả của việc buông lỏng nguyên tắc tập trung dân chủ, thiếu kiểm soát quyền lực, hoặc vận dụng nguyên tắc một cách hình thức. Gần đây Ủy ban Kiểm tra Trung ương cũng ra thông báo kết luận về những sai phạm của Tỉnh ủy Bắc Giang (cũ) và nhiều cán bộ chủ chốt. Khuyết điểm chủ yếu là đã vi phạm nguyên tắc, quy định của Đảng, pháp luật của Nhà nước trong thực hiện chức trách, nhiệm vụ được giao, trong phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.
Những bài học đó không chỉ mang tính cảnh báo mà còn là yêu cầu cấp thiết phải siết chặt kỷ luật, kỷ cương, đồng thời nâng cao chất lượng thực thi nguyên tắc tập trung dân chủ trong thực tiễn lãnh đạo, quản lý. Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay, khi yêu cầu phân cấp, phân quyền ngày càng mạnh, khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã được thực hiện hơn một năm qua đang tiếp tục được triển khai theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả hơn.
Nhìn sâu vào bản chất, có thể thấy mối quan hệ giữa kiên định nguyên tắc và vận dụng sáng tạo không phải là quan hệ “lựa chọn” mà là quan hệ “thống nhất”. Nguyên tắc là giới hạn nhưng cũng là điểm tựa; sáng tạo là phương thức nhưng cũng là động lực. Chúng tôi đã chứng kiến một cuộc họp của Ban Thường vụ, xem xét chủ trương giải phóng mặt bằng để thực hiện một dự án giao thông trọng điểm của tỉnh. Trong quá trình thảo luận, một số ý kiến khá gay gắt đề nghị lùi thời điểm triển khai vì lo ngại về giá bồi thường không thỏa đáng, về nơi tái định cư quá xa. Thế nhưng, phần lớn ý kiến cho rằng, hồ sơ pháp lý đã đầy đủ, phương án bồi thường đúng quy định, nếu chậm lại sẽ ảnh hưởng lớn đến các dự án quan trọng khác. Là người chủ trì, đồng chí Bí thư Tỉnh ủy không áp đặt ý chí cá nhân, mà yêu cầu tiếp tục phân tích, làm rõ các ý kiến khác nhau, giải trình đầy đủ từng vấn đề trước khi biểu quyết. Cuối cùng, công tác giải phóng mặt bằng đã về đích đúng hẹn, không có khiếu kiện. Gặp lại các nhà báo, nhiều đồng chí tâm sự: Đúng là Bí thư và một số chức danh chủ chốt không phải là người địa phương sẽ khách quan hơn, bớt phải “nể, né”.
Thế giới và đất nước đang có những chuyển động vô cùng nhanh chóng, sâu sắc và khó dự báo, việc giữ vững nguyên tắc tập trung dân chủ càng có ý nghĩa quan trọng. Phẩm chất người đảng viên hôm nay, nhất là phẩm chất của người đứng mũi chịu sào, được một đồng chí Bộ trưởng nói giản dị rằng: “Nghe tinh tường, làm dũng cảm. Quy trình đã chặt chẽ, tiêu chuẩn đã rõ ràng, vậy quyết định là ở khâu thực hiện, ở sự sâu sát cơ sở, tìm những đáp án từ cơ sở, nếu anh luôn thực lòng, thực chất, đừng quá thực dụng”.
Trong Quy định mới về những điều đảng viên không được làm, Ban Chấp hành Trung ương đã bổ sung nội dung sai phạm “chấp hành không đúng, không đầy đủ các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Đảng…” (Điều 2, Quy định số 207-QĐ/TW). Đây là sự bổ sung rất đáng chú ý về tư duy xây dựng, chỉnh đốn Đảng. Điểm mới không nằm ở việc thêm một hành vi bị “cấm”, mà sâu hơn là đã nhận diện một dạng sai phạm tinh vi: Không chống đối, không công khai vi phạm, nhưng thực hiện nghị quyết, nguyên tắc, quy định theo kiểu nửa vời, lệch chuẩn, không đầy đủ. Bởi “đúng” mới chỉ là chưa làm sai, “đầy đủ” mới là giữ vững nguyên tắc, thực hiện đến nơi đến chốn.
