Năng lực thực thi - thước đo của chính quyền địa phương hai cấp

Bộ máy tinh gọn, phục vụ người dân tốt hơn

Cầm trên tay là kết quả tách hộ vừa được giải quyết, ông Nguyễn Thanh Hải, công dân phường Phủ Lý (Ninh Bình) bày tỏ hài lòng. “Cán bộ Trung tâm phục vụ hành chính công nhiệt tình hướng dẫn. Người lớn tuổi như chúng tôi có những thao tác khó trên điện thoại thông minh đều được hỗ trợ tận tình”, ông chia sẻ. Những lời nhận xét giản dị ấy phần nào phản ánh kết quả của một cuộc cải cách tổ chức bộ máy quy mô lớn nhất từ trước đến nay ở địa phương. Sau gần một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, bộ máy mới đã cơ bản hoạt động ổn định, quy trình giải quyết công việc được rút ngắn, người dân tiếp cận dịch vụ công thuận lợi hơn.

Nhưng phía sau những nụ cười hài lòng của người dân là những ngày làm việc kéo dài, đầy áp lực của đội ngũ cán bộ cơ sở. Sau khi kết thúc hoạt động của cấp huyện, phần lớn nhiệm vụ quản lý nhà nước được chuyển về cấp xã. Trên phạm vi cả nước, số đơn vị hành chính cấp xã giảm từ hơn 10 nghìn xuống còn hơn 3.300 đơn vị. Bộ máy tinh gọn hơn, nhưng quy mô địa bàn, dân số và khối lượng công việc của mỗi xã, phường, đặc khu lại tăng lên đáng kể.

Tại nhiều địa phương, cán bộ cơ sở đang phải đảm đương khối lượng công việc lớn chưa từng có. Có trưởng phòng ở cấp xã phải xử lý công việc tương đương 4-5 phòng chuyên môn cấp huyện trước đây, đồng thời chịu sự hướng dẫn chuyên môn của 6-7 sở, ngành khác nhau.

Thực tế ấy cũng được phản ánh khá rõ qua bức tranh vận hành tại các địa phương. Tại Hải Phòng, việc hợp nhất Hải Phòng và Hải Dương cùng thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp từ ngày 1/7/2025 đã tạo nên một không gian phát triển mới với quy mô lớn hơn, nguồn lực dồi dào hơn. Sau một năm vận hành, thành phố tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng hai con số, đồng thời đứng đầu cả nước về Chỉ số cải cách hành chính và Chỉ số hài lòng của người dân đối với sự phục vụ của cơ quan hành chính nhà nước. Ở cấp cơ sở, những chuyển động tích cực cũng thể hiện rõ nét. Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy phường Hồng Bàng Lê Thị Vân cho biết, việc vận hành bộ máy mới tại địa phương tương đối thuận lợi nhờ có nền tảng hạ tầng công nghệ thông tin tốt, đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn cao và kinh nghiệm quản lý đô thị.

Tuy nhiên, áp lực quản trị cũng gia tăng đáng kể. Bí thư Thành ủy Hải Phòng Lê Ngọc Châu từng chỉ ra rằng sau khi không còn cấp huyện, thành phố trực tiếp quản lý 114 xã, phường và đặc khu. Số lượng đầu mối tăng lên khiến yêu cầu điều hành, kiểm tra, giám sát trở nên phức tạp hơn rất nhiều.

Nếu Hải Phòng có lợi thế về nguồn lực và hạ tầng thì tại Ninh Bình, những áp lực của mô hình mới hiện rõ hơn. Sau hợp nhất, tỉnh Ninh Bình có diện tích gần 3.943 km², dân số hơn 4,4 triệu người với 129 đơn vị hành chính cấp xã. Một mặt, mô hình mới giúp giảm tầng nấc trung gian, rút ngắn quy trình xử lý công việc, tăng tính chủ động cho cơ sở. Mặt khác, khối lượng nhiệm vụ chuyển giao cũng tạo ra sức ép đáng kể đối với đội ngũ cán bộ cấp xã.

Đồng chí Đỗ Trung Nam, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy phường Hoa Lư (Ninh Bình) nhớ lại những ngày đầu vận hành mô hình mới, lãnh đạo phường động viên cán bộ làm việc theo tinh thần “ba ca một ngày”, tranh thủ tối đa thời gian để giải quyết hồ sơ, bảo đảm người dân không phải chờ đợi. Nhiều địa phương khác cũng ở trong tình trạng tương tự. Đến tháng 5/2026, tỉnh Ninh Bình đã điều động 190 cán bộ, công chức từ cấp tỉnh về hỗ trợ cấp xã. Dù vậy, nhiều xã, phường vẫn thiếu nhân lực chuyên môn ở các lĩnh vực đất đai, tài chính, xây dựng và công nghệ thông tin.

Một nghịch lý đang xuất hiện: Nhiệm vụ nhiều hơn nhưng biên chế thực tế chưa đủ; yêu cầu chuyên môn cao hơn nhưng việc tuyển dụng, bổ sung nhân lực chưa theo kịp thực tiễn.

Nhìn từ Hải Phòng và Ninh Bình có thể thấy, sau một năm, thách thức lớn nhất của mô hình chính quyền địa phương hai cấp không còn nằm ở việc sắp xếp tổ chức bộ máy mà đang chuyển sang bài toán năng lực thực thi của đội ngũ cán bộ cơ sở.

Tháo gỡ điểm nghẽn, quan tâm đội ngũ cán bộ cơ sở

Trong đề dẫn Hội thảo “Định vị đúng chính quyền địa phương hai cấp và những vấn đề đặt ra” diễn ra mới đây tại Hà Nội, Hiệp hội Khoa học hành chính Việt Nam nhận định mô hình mới đã vượt qua giai đoạn khởi động và đang bước sang giai đoạn vận hành hiệu quả. Tuy nhiên, nhiều vấn đề mới cũng bộc lộ rõ hơn sau một năm triển khai thực hiện.

Một trong những vấn đề đáng chú ý là chất lượng đội ngũ công chức chưa đồng đều. Kết quả khảo sát tại nhiều địa phương cho thấy khoảng 80% đội ngũ công chức hiện nay ở cấp xã vốn là cán bộ xã trước đây; chỉ khoảng 20% là cán bộ cấp huyện được điều động xuống cơ sở. Trong khi đó, chức năng, nhiệm vụ của cấp xã hiện nay không còn giống trước đây. Cấp xã vừa thực hiện nhiệm vụ truyền thống của mình, vừa tiếp nhận phần lớn công việc của cấp huyện, đồng thời thực hiện thêm một số nhiệm vụ được phân cấp từ cấp tỉnh. Điều đó đòi hỏi đội ngũ cán bộ phải có năng lực tổng hợp cao hơn, khả năng xử lý công việc đa ngành, đa lĩnh vực tốt hơn và thích ứng nhanh hơn với môi trường số.

Thực tế cho thấy không ít cán bộ đang phải làm những công việc khác với chuyên môn được đào tạo; nhiều nơi vẫn tồn tại tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm hoặc làm việc theo kinh nghiệm cũ. Tình trạng vừa thừa vừa thiếu nhân lực vẫn xuất hiện ở nhiều địa phương.

Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Tân Thanh (Ninh Bình) Hoàng Mạnh Dũng cho rằng, nhiều cán bộ từng công tác ở cấp huyện nên có kinh nghiệm quản lý và xử lý công việc. Tuy nhiên, kinh nghiệm chỉ là điều kiện cần. Để đáp ứng yêu cầu lâu dài, vẫn cần tiếp tục đào tạo, bồi dưỡng và có chính sách phù hợp nhằm giữ chân người có năng lực. Đây cũng là vấn đề được nhiều địa phương cùng quan tâm. Bởi sau giai đoạn tinh gọn bộ máy, nguồn nhân lực đang trở thành yếu tố quyết định thành công của mô hình mới.

Từ thực tiễn khảo sát tại nhiều địa phương, các chuyên gia cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng phân quyền thực chất hơn. Việc nào thuộc địa phương phải giao cho địa phương quyết định và chịu trách nhiệm, tránh tình trạng nhiệm vụ chuyển xuống cấp xã nhưng thẩm quyền quyết định vẫn nằm ở cấp trên, khiến cơ sở vừa chịu áp lực công việc vừa bị hạn chế tính chủ động.

Cùng với đó, việc thiết kế tổ chức bộ máy cần chú trọng bảo đảm tinh gọn hợp lý. Một bộ máy ít đầu mối nhưng không đủ năng lực thực thi sẽ khó đáp ứng yêu cầu quản trị ngày càng cao. Đặc biệt, cần tiếp tục đổi mới chế độ công vụ theo vị trí việc làm, xây dựng đội ngũ công chức chuyên nghiệp hơn, có cơ chế đánh giá thực chất hơn và tạo động lực làm việc rõ ràng hơn cho cán bộ cơ sở.

Chuyển đổi số cũng là một yêu cầu cấp thiết. Hiện nay nhiều địa phương vẫn gặp khó khăn do dữ liệu chưa liên thông, phần mềm chuyên ngành còn rời rạc, hạ tầng số chưa đồng bộ. Nếu không giải quyết được những điểm nghẽn này, áp lực công việc sẽ tiếp tục đè nặng lên đội ngũ cán bộ ở tuyến đầu.

Việc Trung ương xác định năm 2026 là “Năm cán bộ cơ sở” cho thấy trọng tâm của giai đoạn tiếp theo là nâng cao chất lượng đội ngũ thực thi.

Một năm là khoảng thời gian chưa dài để đánh giá toàn diện một cuộc cải cách bộ máy quy mô lớn. Tuy nhiên, thực tiễn từ Hải Phòng và Ninh Bình cho thấy mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã bước đầu chứng minh được tính đúng đắn khi bộ máy vận hành thông suốt hơn, phân cấp mạnh hơn và người dân được phục vụ thuận lợi hơn. Một yêu cầu mới cũng đặt ra: Khi cấp xã trở thành “trung tâm” thực thi và là tuyến đầu của nền quản trị hiện đại, đầu tư cho cán bộ cơ sở phải được xem là đầu tư cho năng lực phát triển của địa phương và của đất nước. Chỉ khi giải được bài toán nhân lực song hành cùng chất lượng, mô hình chính quyền địa phương hai cấp mới có thể phát huy đầy đủ hiệu quả như kỳ vọng.