Để giảm nhanh tỷ lệ sử dụng thuốc lá, nhất trong giới trẻ nhằm hướng tới một Việt Nam khỏe mạnh và phát triển bền vững, Bộ Y tế đang xây dựng dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, nhằm thể chế hóa các chủ trương, chính sách mới của Đảng, Quốc hội và Chính phủ trong lĩnh vực này.
Quản lý linh hoạt dựa trên bằng chứng khoa học
Theo báo cáo của Bộ Y tế, hiện Việt Nam đang có khoảng 16 triệu người hút thuốc, nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất thế giới và đứng thứ 3 trong khu vực ASEAN. Trong đó, tỷ lệ hút thuốc ở người trưởng thành là 20,8%, riêng nam giới lên tới 41,1%.
Đây là con số đáng báo động, phản ánh mức độ phổ biến và khó kiểm soát của việc sử dụng thuốc lá trong xã hội. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), hút thuốc là nguyên nhân của 28 nhóm bệnh khác nhau, trong đó có nhiều bệnh nguy hiểm như ung thư, tim mạch, hô hấp. Hằng năm, Việt Nam ghi nhận hơn 100 nghìn ca tử vong liên quan thuốc lá.
Không chỉ vậy, gánh nặng kinh tế do thuốc lá cũng rất lớn. Năm 2022, tổng chi phí do thuốc lá gây ra ước tính khoảng 108.700 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP. Nếu tính cả tổn thất về xã hội và môi trường, con số này vượt quá 2% GDP. Điều này cho thấy thuốc lá không chỉ là vấn đề y tế mà còn là rào cản đối với tăng trưởng và phát triển bền vững của đất nước.
Trong bối cảnh đó, việc Bộ Y tế đang xây dựng dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá là yêu cầu cấp thiết, nhằm thể chế hóa các chủ trương, chính sách mới của Đảng, Quốc hội và Chính phủ, đồng thời tạo hành lang pháp lý phù hợp với thực tiễn.
Hiện nay trên thế giới, nhiều quốc gia đang thay đổi cách tiếp cận mới trong kiểm soát thuốc lá. Thay vì áp dụng các biện pháp cấm tuyệt đối, một số nước lựa chọn hướng đi linh hoạt hơn, tập trung vào chiến lược giảm tác hại.
Cách tiếp cận này dựa trên việc phân loại các sản phẩm theo mức độ rủi ro, còn được gọi là “chuỗi nguy cơ” do Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đề xuất.
Theo đó, các sản phẩm thuốc lá không khói có thể được xem là ít gây hại hơn so với thuốc lá điếu truyền thống, từ đó trở thành công cụ hỗ trợ người hút thuốc lá giảm dần sự phụ thuộc trước khi tiến tới cai bỏ hoàn toàn. Thực tế cho thấy, nhiều quốc gia đã bắt đầu áp dụng các chính sách quản lý có chọn lọc.
Tại Bangladesh, Chính phủ nước này đang xem xét sửa đổi các quy định kiểm soát thuốc lá theo hướng phù hợp hơn với nhu cầu xã hội, trong đó có đề xuất bãi bỏ lệnh cấm đối với các sản phẩm không khói.
Mexico cũng vừa thông qua quy định mới cho phép lưu hành thuốc lá nung nóng trong khi vẫn duy trì lệnh cấm đối với thuốc lá điện tử có hiệu lực từ 15/1/2026. Tương tự, Azerbaijan đang áp dụng cách tiếp cận tương tự khi cấm hoàn toàn thuốc lá điện tử nhưng vẫn cho phép và quản lý một cách chặt chẽ riêng với thuốc lá nung nóng vì định nghĩa đây là sản phẩm thuốc lá không đốt cháy và không gộp chung với thuốc lá điện tử.
Những điều chỉnh này cho thấy xu hướng chung của thế giới là chuyển từ cách quản lý cứng nhắc sang mô hình linh hoạt hơn, dựa trên đặc tính kỹ thuật của từng loại sản phẩm và các bằng chứng khoa học.
Đáng chú ý, nhiều quốc gia có hệ thống y tế tiên tiến như Nhật Bản, Hoa Kỳ, Anh, Đức, Hàn Quốc đã tiến hành đánh giá khoa học đối với các sản phẩm không khói. Kết quả từ các nghiên cứu này đang trở thành cơ sở tham chiếu quan trọng cho việc xây dựng chính sách.
Một thí dụ điển hình là Thụy Điển, một quốc gia có tỷ lệ hút thuốc lá điếu hằng ngày thấp nhất thế giới, chỉ còn 3,7%. Thành công này phần lớn nhờ vào việc sử dụng các sản phẩm thay thế không khói như một công cụ giảm hại, góp phần giảm mạnh tỷ lệ hút thuốc trong nhiều năm qua.
Hướng tới chính sách toàn diện, hiệu quả
Những kinh nghiệm quốc tế cho thấy, việc kiểm soát sử dụng thuốc lá không chỉ dựa vào lệnh cấm mà cần kết hợp nhiều giải pháp, trong đó có truyền thông, giáo dục, hỗ trợ cai nghiện và chính sách quản lý phù hợp với từng loại sản phẩm.
Vì vậy, việc loại bỏ hoàn toàn thuốc lá điếu thay thế bằng các sản phẩm không khói đang là giải pháp được nhiều quốc gia trên thế giới áp dụng nhằm giảm tác hại thuốc lá điếu truyền thống, cũng như giúp người hút thuốc giảm dần sự phụ thuộc vào thuốc lá điếu trước khi hướng đến cai bỏ hoàn toàn.
Với việc Bộ Y tế đang lấy ý kiến sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, vấn đề cần được nghiên cứu kỹ lưỡng, đổi mới cách tiếp cận theo hướng toàn diện, đồng bộ và dựa trên các bằng chứng khoa học đã được công bố.
Trong đó, cần tiếp tục tăng cường các biện pháp truyền thống đã chứng minh hiệu quả như tăng thuế thuốc lá, mở rộng khu vực cấm hút thuốc, đẩy mạnh truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng. Đây là những công cụ quan trọng giúp giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá.
Bên cạnh đó, cần nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng đối với tất cả các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới để có chính sách quản lý phù hợp, hiệu quả. Việc này không chỉ nhằm kiểm soát nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng mà còn tránh tình trạng buôn lậu, kinh doanh trái phép.
Một điểm quan trọng khác là tăng cường hỗ trợ người hút thuốc cai nghiện, thông qua các chương trình tư vấn, điều trị và cung cấp các giải pháp thay thế phù hợp. Đây là yếu tố then chốt giúp giảm tỷ lệ hút thuốc một cách bền vững.
Việc hoàn thiện khung pháp lý cũng cần bảo đảm tính khả thi và phù hợp với thực tiễn, tránh những quy định quá cứng nhắc hoặc khó thực hiện. Đồng thời, cần tăng cường phối hợp giữa các bộ, ngành và địa phương trong triển khai chính sách.
Có thể thấy, cuộc chiến phòng, chống tác hại của thuốc lá là một hành trình dài, đòi hỏi sự kiên trì và quyết tâm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Dự án Luật sửa đổi lần này được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng pháp lý vững chắc, góp phần giảm nhanh tỷ lệ hút thuốc, bảo vệ sức khỏe nhân dân và hướng tới một Việt Nam khỏe mạnh, phát triển bền vững.
Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, việc tham khảo kinh nghiệm quốc tế và áp dụng linh hoạt vào điều kiện trong nước sẽ là chìa khóa để nâng cao hiệu quả chính sách. Quan trọng hơn, mọi giải pháp đều cần hướng tới mục tiêu cao nhất nhằm bảo vệ sức khỏe con người, một nguồn lực quý giá nhất của quốc gia.
